ಕೇಶಿರಾಜನ ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ
೨. ಸಂಧಿ ಪ್ರಕರಣಂ
ಸೂತ್ರ ೧: ಲೋಪ ಸಂಧಿ ನಿಯಮ
ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ: ಸ್ವರಮಿದಿರೊಳಿರೆ ವಿಭಕ್ತಿ ಸ್ವರಕಂ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರಕ್ಕಮಕ್ಕುಂ ಲೋಪಂ...
ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಶಬ್ದಗಳು ಒಂದಾಗುವಾಗ (ಅಥವಾ ಕನ್ನಡ-ಕನ್ನಡ ಶಬ್ದಗಳು ಸೇರುವಾಗ), ನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಭಂಗ ಬರದಿದ್ದರೆ (ಅಂದರೆ ಪದದ ಮೂಲ ಅರ್ಥ ಕೆಡದಿದ್ದರೆ), ಸ್ವರದ ಮುಂದೆ ಸ್ವರ ಬಂದಾಗ ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಸ್ವರಕ್ಕಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ (ಮೂಲ ಪದದ) ಸ್ವರಕ್ಕಾಗಲಿ ಲೋಪವಾಗುತ್ತದೆ (ಲೋಪ ಎಂದರೆ ಸ್ವರವು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವುದು).
* **ವಿಭಕ್ತಿ ಸ್ವರ ಲೋಪಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಕ್ರಮದೆ + ಆಯ್ತು = ಕ್ರಮದಾಯ್ತು
* ಈಶ್ವರನ + ಒಲವು = ಈಶ್ವರನೊಲವು
* ನೆಲದಿಂದ + ಉಣ್ಣಂ = ನೆಲದಿಂದುಣ್ಣಂ (ನೆಲದಿಂದ ಉಂಡನು)
* ಲೇಸಿಂಗೆ + ಒಡೆಯ = ಲೇಸಿಂಗೊಡೆಯಂ
* **ಪ್ರಕೃತಿ (ಮೂಲ ಪದದ) ಸ್ವರ ಲೋಪಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಬುಧ + ಅರ್ = ಬುಧರ್
* ದೇವ + ಎಂಬ = ದೇವೆಯಂಬ
* ರಾಗ + ಇಸು = ರಾಗಿಸು
* ಅರಸ + ಆಳ್ = ಅರಸಾಳ್
* ಬಡಬಡ + ಆದಂ = ಬಡಬಡಾದಂ
### ಕೇಶಿರಾಜನ ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣದ ಎರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಸಂಧಿ ಪ್ರಕರಣ
೨. ಸಂಧಿ ಪ್ರಕರಣಂ
ಸೂತ್ರ ೧: ಲೋಪ ಸಂಧಿ ನಿಯಮ
ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ: ಸ್ವರಮಿದಿರೊಳಿರೆ ವಿಭಕ್ತಿ ಸ್ವರಕಂ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರಕ್ಕಮಕ್ಕುಂ ಲೋಪಂ...
ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಶಬ್ದಗಳು ಒಂದಾಗುವಾಗ (ಅಥವಾ ಕನ್ನಡ-ಕನ್ನಡ ಶಬ್ದಗಳು ಸೇರುವಾಗ), ನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಭಂಗ ಬರದಿದ್ದರೆ (ಅಂದರೆ ಪದದ ಮೂಲ ಅರ್ಥ ಕೆಡದಿದ್ದರೆ), ಸ್ವರದ ಮುಂದೆ ಸ್ವರ ಬಂದಾಗ ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಸ್ವರಕ್ಕಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ (ಮೂಲ ಪದದ) ಸ್ವರಕ್ಕಾಗಲಿ ಲೋಪವಾಗುತ್ತದೆ (ಲೋಪ ಎಂದರೆ ಸ್ವರವು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವುದು).
* **ವಿಭಕ್ತಿ ಸ್ವರ ಲೋಪಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಕ್ರಮದೆ + ಆಯ್ತು = ಕ್ರಮದಾಯ್ತು
* ಈಶ್ವರನ + ಒಲವು = ಈಶ್ವರನೊಲವು
* ನೆಲದಿಂದ + ಉಣ್ಣಂ = ನೆಲದಿಂದುಣ್ಣಂ (ನೆಲದಿಂದ ಉಂಡನು)
* ಲೇಸಿಂಗೆ + ಒಡೆಯ = ಲೇಸಿಂಗೊಡೆಯಂ
* **ಪ್ರಕೃತಿ (ಮೂಲ ಪದದ) ಸ್ವರ ಲೋಪಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಬುಧ + ಅರ್ = ಬುಧರ್
* ದೇವ + ಎಂಬ = ದೇವೆಯಂಬ
* ರಾಗ + ಇಸು = ರಾಗಿಸು
* ಅರಸ + ಆಳ್ = ಅರಸಾಳ್
* ಬಡಬಡ + ಆದಂ = ಬಡಬಡಾದಂ
###೨: ಯಕಾರಾಗಮ ಸಂಧಿ ನಿಯಮ
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:**
ಆತ್ವದಿನಿವರ್ಣದಿಂ ಮತ್ತೋದಿತ್ವದಿನವರ್ಣದಿಂ ಮುಂದಕ್ಕುಂ ಯತ್ವಮದವಧಾರಣೆ ಪರಮತ್ವಂ ಪಿಂತಾಗ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಪೂರ್ವಪದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ **ಆ, ಇ, ಈ, ಓ, ಐ, ಎ, ಏ** ಎಂಬ ಸ್ವರಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವರ ಬಂದಾಗ (ಸಂಧಿ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುವಾಗ) ನಡುವೆ **‘ಯ’** ಕಾರವು ಆಗಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಅವಧಾರಣಾರ್ಥದ ‘ಏ’ ಕಾರದ ಮುಂದೆ ಅಕಾರ ಬಂದಾಗಲೂ, ಷಷ್ಠಿ ವಿಭಕ್ತಿಯ ನಿಯಮದಂತೆಯೂ ‘ಯ’ ಕಾರವು ಬರುತ್ತದೆ.
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಆ + ಇರ್ದ = ಆಯಿರ್ದ
* ಕಾಯಲು (ಕಾಯ್ + ಅಲು) = ಕಾಯಲು
* ಸ್ತ್ರೀ + ಎಂಬ = ಸ್ತ್ರೀಯೆಂಬ
* ನೋಯ + ಇಸಿದಂ = ನೋಯಿಸಿದಂ
* ಥೈ + ಎಂದಂ = ಥೈಯೆಂದಂ
* ಆತನ + ಏ + ಅದಟು = ಆತನಯದಟು (ಅವಧಾರಣೆ - ಅವನೇ ಎನ್ನುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಯ’ ಬರುವುದು)
### ಸೂತ್ರ ೩: ‘ಇಸು’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮತ್ತು ಅನುಕರಣ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಯಕಾರಾಗಮ
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಸದಮಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕರ್ಣಾಟದದಂತಪ್ರಕೃತಿಗಳಿಸು ಪ್ರತ್ಯಯಮಿಂತಿದಿರಾಗೆ ಯತ್ವಮನುಕೃತಿ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದ ಅಕಾರಾಂತ (ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅ’ ಇರುವ) ಮೂಲ ಪದಗಳ ಮುಂದೆ **‘ಇಸು’** ಪ್ರತ್ಯಯವು ಪರವಾದಾಗ (ಬಂದಾಗ) ನಡುವೆ **‘ಯ’** ಕಾರವು ಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಅಕಾರಾಂತವಾದ ಅನುಕರಣ ಶಬ್ದಗಳ ಮುಂದೆ ಸ್ವರ ಬಂದಾಗಲೂ ಯಕಾರಾಗಮವಾಗುತ್ತದೆ.
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ಇಸು ಪ್ರತ್ಯಯ):**
* ಶುದ್ಧ + ಇಸು = ಶುದ್ಧಯಿಸು (ಶುದ್ಧಯಿಸಿದಂ)
* ಕೋರ + ಇಸು = ಕೋರಯಿಸು (ಕೋರಯಿಸಿದಂ)
* ಹಲ್ಲ + ಇಸು = ಹಲ್ಲಯಿಸು (ಹಲ್ಲಯಿಸಿದಂ)
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ಅನುಕರಣ ಶಬ್ದ):**
* ಪಟಪಟ + ಎಂದು = ಪಟಪಟಿಯೆಂದು (ಪಟಪಟಿಯೆಂದಾಲಿಕಲ್ಬಳುದಿರ್ದುವು)
### ಸೂತ್ರ ೪: ವಕಾರಾಗಮ ಸಂಧಿ ನಿಯಮ
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಅವತರಿಸಿರ್ಕುಮುವರ್ಣದ ಋವರ್ಣದೋತ್ಪತ್ವದಗ್ರದೊಳ್ ಸ್ವರಮಿರೆ ವತ್ವವಿಧಾನಂ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಪೂರ್ವಪದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ **ಉ, ಊ, ಋ, ಋೂ, ಓ, ಔ** ಎಂಬ ಸ್ವರಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವರವು ಬಂದಾಗ ನಡುವೆ **‘ವ’** ಕಾರವು ಆಗಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಯಕಾರಾಗಮ-ವಕಾರಾಗಮಗಳಿಗೆ ಬಹುಳತ್ವ (ಅನಿಯಮಿತತೆ) ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದು ಬಹುಳವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಕೋಪನೊಳ್ + ಅದೆ = ಕೋಪನೊಡನೆ (ಅಥವಾ ವತ್ವ ಬಂದಾಗ ಹಳೆಯ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಕಾರ ಮೂಡುವುದು)
* ಹೋತೃ + ಅನ್ = ಹೋತೃವನ್
* ಭ್ರಾತೃ + ಅನ್ = ಭ್ರಾತೃವನ್
* ಗೋ + ಇನ = ಗೋವಿನ (ಗೋವಿನ ಹಿಂಡು)
* ಇದು + ಇದು = ಇದುವಿದು
* **ಕನ್ನಡದ ವಿಕಲ್ಪ/ಬಹುಳ ರೂಪ:**
* ಮಾತು + ಎಲ್ಲಂ = ಮಾತೆಲ್ಲಂ (ಲೋಪ) / ಮಾತುವೆಲ್ಲಂ (ವಕಾರಾಗಮ)
### ಸೂತ್ರ ೫: ಪ್ರಕೃತಿಭಾವ (ಸಂಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು)
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಅವಿಕೃತಿಗಳವರ್ಣಮೊವರ್ಣಮಂತ್ಯವೆನಿಸಿದ ನಿಪಾತಮವಧಾರಣೆ ತಳ್ಳ ವಿಶಂಕೆಗಳೆಂಬವಳ್...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಬದಲಾವಣೆಯಾಗದ (ನಿರ್ವಿಕಾರವಾದ) **ಎ, ಏ, ಒ, ಓ** ಎಂಬ ಸ್ವರಗಳು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಿಪಾತಗಳು (ಅವ್ಯಯಗಳು), ಅವಧಾರಣಾರ್ಥದ (ಖಚಿತತೆಯ) ಶಬ್ದಗಳು, ಮತ್ತು ಆಶಂಕೆ (ಸಂದೇಹ) ತೋರ್ಪಡಿಸುವ ಪದಗಳ ಮುಂದೆ ಸ್ವರ ಬಂದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಧಿ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಭಾವ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಪ್ಲುತ ಸ್ವರಗಳಿಗೂ (ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಎಳೆಯುವ ಸ್ವರಗಳು) ಸಂಧಿ ಇಲ್ಲ.
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* **ನಿಪಾತ:** ಅರಮೆ + ಎಳದಳಿರ್ = ಅರಮೆ ಎಳದಳಿರ್ (ಸಂಧಿಯಾಗದೆ ಹಾಗೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ)
* **ಅವಧಾರಣೆ:** ನುಡಿದನೆ + ಕಾವುದನೇ = ನುಡಿದನೆ ಕಾವುದನೇ
* **ವಿಶಂಕೆ (ಸಂದೇಹ):** ತಾತನೆ + ಇಂದ್ರನ್ = ತಾತನೆ ಇಂದ್ರನ್?, ಕೋರ್ಪನೆ + ಆಪ್ತನ್ = ಕೋರ್ಪನೆ ಆಪ್ತನ್?
* **ಪ್ಲುತ (ದೀರ್ಘ ಕೂಗು):** ಹಾ ರಾಮಾ! + ಎಂದು = ಹಾ ರಾಮಾ ಎಂದು.
### ಸೂತ್ರ ೬: ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವ (ಸಂಧಿ ಬಿಚ್ಚಿರುವುದು)
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಮಚ್ಚಿನೊಳಾಕ್ಷೇಪಕದೊಳ್ ಬೆಚ್ಚವನುಪರಮಾರ್ಥದೆಮಶಬ್ದಂ ಕಚ್ಚರಿಯ ಗಡಾರ್ಥಾತ್ವಂ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಾಗ, ಆಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವಾಗ ಬರುವ ಓಕಾರಕ್ಕೂ, ಅಂಗೀಕಾರಾರ್ಥದ (ಒಪ್ಪಿಗೆಯ) ‘ಎಮ’ ಶಬ್ದಕ್ಕೂ, ಅತ್ಯಾಶ್ಚರ್ಯದ ಅಥವಾ ‘ಗಡ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಅಕಾರಕ್ಕೂ ಮುಂದೆ ಸ್ವರ ಬಂದಾಗ ದುಃಖದ ಸಂದರ್ಭಗಳಂತೆಯೇ ಸಂಧಿ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯದೆ ಪದಗಳು ಬಿಡಿಯಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ.
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* **ಮೆಚ್ಚುಗೆ:** ಓದಿನ ಪರಿ ಲೇಸು ಲೇಸು + ಓ = ಓದಿನ ಪರಿ ಲೇಸು ಲೇಸು ಓ
* **ಆಕ್ಷೇಪ:** ಎಡದನೋ + ಅವನ = ಎಡದನೋ ಅವನ
* **ಖೇದ/ದುಃಖ:** ಅಯ್ಯೋ + ಅಕ್ಕಟಾ = ಅಯ್ಯೋ ಅಕ್ಕಟಾ
### ಸೂತ್ರ ೭: ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವದಂತೆ ವರ್ತನೆ
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಪೂಜಗೊಳಗು ಪೊಸತು ಪಡಿದಳ ದಾರಿಕೆಯದಂತತೆಯನಾ ಸಮಾಸಾಂತರದೊಳ್...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಪೋಗು, ಒಳಗು, ಪೊಸತು, ಪಟದು, ಎಳದು ಮುಂತಾದ ಶಬ್ದಗಳು ಸಮಾಸವಾಗುವಾಗ, ಅವುಗಳ ಉಪಾಂತ್ಯ (ಕೊನೆಯ ಹಿಂದಿನ) ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಲೋಪವಾಗಿ ಅವು ಅಕಾರಾಂತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ನಿಂತಾಗ ಅವುಗಳ ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವರ ಬಂದರೂ ನಿಪಾತಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಧಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಪೋಗು + ಅಡಿ = ಪೋ + ಅಡಿ = ಪೋ ಅಡಿ (ಸಂಧಿಯಿಲ್ಲ)
* ಒಳಗು + ಅಟ್ಟ = ಒಳ + ಅಟ್ಟ = ಒಳ ಅಟ್ಟ
* ಪೊಸತು + ಅಡಕೆ = ಪೊಸ + ಅಡಕೆ = ಪೊಸ ಅಡಕೆ
### ಸೂತ್ರ ೮: ಸಂಧಿದೋಷಗಳು (ರೇಫೆ ಮತ್ತು ದ್ವಿತ್ವಾಕ್ಷರ)
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಪರಪದಪೂರ್ವಂ ದ್ವಿತ್ವಾಕ್ಷರವಾಗಿರೆ ಪೂರ್ವಪದದ ಚರಮಂ ಪ್ರಸ್ವಾಕ್ಷರವಾಗಿ ಸಂಧಿದೋಷಂ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಉತ್ತರಪದದ (ಮುಂದಿನ ಪದದ) ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರವು ದ್ವಿತ್ವಾಕ್ಷರವಾಗಿದ್ದು (ಒತ್ತಕ್ಷರ), ಪೂರ್ವಪದದ (ಮೊದಲ ಪದದ) ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರವು ಹ್ರಸ್ವವಾಗಿದ್ದರೆ (ಲಘು ಅಕ್ಷರ) ಅದು ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ **ಸಂಧಿದೋಷ** ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉತ್ತರಪದದ ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರವು ರೇಫೆ (ರ್) ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಶಿಥಿಲ ದ್ವಿತ್ವ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ದೋಷವನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಕೆಲವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.
### ಸೂತ್ರ ೯: ಗದ್ಯ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಧಿನಿಯಮದ ಸಡಿಲಿಕೆ
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಬಗೆಯದೆ ಸತೃಣಾಭ್ಯವಹಾರಿಗಳುಸಿರ್ವರ್ ಗದ್ಯಕಾವ್ಯದೊಳ್ ನಿರ್ಬಂಧಂ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ವಿಚಾರಹೀನರಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕವಿಗಳು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಕಟ್ಟುಪಾಡು ಇಲ್ಲವೆಂದು ಗದ್ಯ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ರೇಫೆಯ ಶಿಥಿಲ ಸಂಧಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕಾವ್ಯದೋಷಗಳನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡದ ಉತ್ತಮ ಕವಿಗಳು (ಅರೋಚಕಿಗಳು) ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಕುಂದು ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಗದ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಪದ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ಇಂತಹ ದೋಷಯುಕ್ತ ಸಂಧಿಯನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ.
### ಸೂತ್ರ ೧೦: ಸಂಧಿ ವಿಕಲ್ಪ ನಿಯಮಗಳು (ಐಚ್ಛಿಕ ಸಂಧಿ)
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಕರಗದಿರ್ಗೆಯಲ್ಲದೆ ಪರಮಿರ ಪದ್ಯಾರ್ಧವಾಕ್ಯವೇಷನದೆಡೆಗ ಸ್ಪುರದನುಕೃತಿಗಂ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
‘ಕರೆ’ ಧಾತುವಿಗೆ ‘ಅಲ್’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಸೇರಿದಾಗ, ‘ಇರ್’ ಧಾತುವಿಗೆ ‘ಅದೆ’ ಸೇರಿದಾಗ, ಪದ್ಯದ ಅರ್ಧಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಕ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಅನುಕರಣ ಶಬ್ದಗಳ ಮುಂದೆ ಸ್ವರ ಬಂದಾಗ ಹಾಗೂ ‘ಋ’ ಕಾರ ಪರವಾದಾಗ ಸಂಧಿ ಕಾರ್ಯವು **ವಿಕಲ್ಪ**ವಾಗಿರುತ್ತದೆ (ಅಂದರೆ ಸಂಧಿ ಮಾಡಲೂಬಹುದು, ಬಿಡಲೂಬಹುದು).
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಕರೆ + ಅಲ್ = ಕರೆಅಲ್ (ವಿಸಂಧಿ) / ಕರೆಯಲ್ (ಸಂಧಿ)
* ಇರದೆ + ಗರ್ಜಿಸಿ = ಇರದೆ ಗರ್ಜಿಸಿ
* ಋಕಾರಕ್ಕೆ: ಸರಸ + ಋಜು = ಸರಸಋಜು (ವಿಸಂಧಿ) / ಸರಸೃಜು (ಸಂಧಿ)
### ಸೂತ್ರ ೧೧: ಅಸಹ್ಯ ಕಲ್ಪನೆ ಹಾಗೂ ರೂಢಿ ಸಂಧಿಯನ್ನು ಕೆಡಿಸಬಾರದು
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಪದಯುಗದ ಸಂಧಿಯಂ ಜೀರದೊಂದಸಕ್ಕಿ ಪುಟ್ಟಿ ಮಾಡುವುದುಂ ಮಾರ್ಗದೊಳುಳ್ಳ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಸಂಧಿ ಮಾಡುವಾಗ ಕೇಳಲು ಅಸಹ್ಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಅಥವಾ ತಪ್ಪು ಅರ್ಥ ಕೊಡುವಂತಿದ್ದರೆ (ದುಷ್ಟಪ್ರತೀತಿ) ಕವಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಧಿ ಮಾಡಬಾರದು. ಹಾಗೆಯೇ, ಕಾವ್ಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ‘ಸಂಧಿಯಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಲೋಕರೂಢಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಪದಗಳ ಸಂಧಿಯನ್ನು ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿ ಕೆಡಿಸಬಾರದು.
### ಸೂತ್ರ ೧೨: ರೇಫೆಗಳ ಸಂಧಿಯಿಂದ ಶ್ರುತಿಕಷ್ಟ ದೋಷ
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಎರಡುಂ ರೇಫೆಗಳಂ ತಂದುರವಣೆಯಿಂ ಕೂಡಿದಂತೆವೋಲ್ ಶ್ರುತಿಕಷ್ಟ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಪೂರ್ವಪದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ರೇಫೆ (ರ್) ಇದ್ದು, ಉತ್ತರಪದದ ಮೊದಲಿನಲ್ಲಿಯೂ ರೇಫೆ ಇದ್ದರೆ, ಅವೆರಡನ್ನೂ ತಂದು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿ ಸಂಧಿ ಮಾಡಬಾರದು. ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಕೇಳಲು ‘ಕರಡೆ’ ಅಥವಾ ‘ಗಿರ್ಗಟೆ’ ಎಂಬ ವಾದ್ಯಗಳ ಕರ್ಕಶ ಧ್ವನಿಯಂತೆ **ಶ್ರುತಿಕಷ್ಟ** (ಕಿವಿಗಡಚಿಕಿಕ್ಕುವ) ದೋಷವಾಗುತ್ತದೆ.
* **ಉದಾಹರಣೆ:** ಬಂದರ್ + ರಾಮರ್ = ಬಂದರ್ರಾಮರ್ ಎಂದು ಸಂಧಿ ಮಾಡಬಾರದು (ಬಂದರು ರಾಮರು ಎಂದೇ ಇರಬೇಕು).
### ಸೂತ್ರ ೧೩: ವಿಶೇಷ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಧಿ ನಿಯಮ
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಅವಧಾರಣೆಯನಿಯೋಗ ವ್ಯವಹೃತಿಯಿಂದಿರೆ ನಿಪಾತವಿಷಯದೊಳಾರ್ಥವನಾಳರ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಅವಧಾರಣೆಯ ‘ಏ’ ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅನ್ಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗಲೂ, ಮತ್ತು ವಸ್ತುವಿನ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು (ಸರತಿಯನ್ನು) ಸೂಚಿಸುವ ನಿಪಾತ ರೂಪದ ‘ಅರೆ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಬಂದಾಗಲೂ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಯನ್ನು ಮಾಡಲೇಬೇಕು.
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಮಾಮರನ್ + ಅಲ್ಲದೆ + ಇಲ್ಲ = ಮಾಮರನಲ್ಲದಿಲ್ಲ
* ಧರೆ + ಅರೆಯನ್ = ಧರೆಯರೆಯನ್ (ಭೂಮಿಯ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು)
## ವ್ಯಂಜನ ಸಂಧಿ ನಿಯಮಗಳು
### ಸೂತ್ರ ೧೪: ಗಜಡದಬಾದೇಶ ಸಂಧಿ (ಆದೇಶ ಸಂಧಿ)
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಇರೆ ವರ್ಗಪ್ರಥಮಂಗಳ್ ಪರದೊಳ್ ಚಟವರ್ಗಮುಯೆ ತಮ್ಮ ತೃತೀಯಾಕ್ಷರಮಕ್ಕುಂ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಸಮಾಸ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಪದದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ವರ್ಗದ ಪ್ರಥಮಾಕ್ಷರಗಳಿಗೆ (**ಕ, ತ, ಪ** - ಚ ಮತ್ತು ಟ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಅವುಗಳದೇ ವರ್ಗದ ತೃತೀಯಾಕ್ಷರಗಳಾದ **ಗ, ದ, ಬ** ಕಾರಗಳು ಬಹುಳವಾಗಿ ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ.
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಹಳೆ + ಕನ್ನಡ = ಹಳಗನ್ನಡ (ಕ > ಗ)
* ಕಣ್ + ಪನಿ = ಕಣ್ಬನಿ (ಪ > ಬ)
* ಮೇಲ್ + ತುಟಿ = ಮೇಲ್ದುಟಿ (ತ > ದ)
* **ವಿನಾಯಿತಿ (ಚಟವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೃತೀಯತ್ವವಿಲ್ಲ):** ಕಡುಚಾಗಿ, ಹೊಸತೊಪ್ಪಿಗೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಚ, ಟ ಗಳಿಗೆ ಜ, ಡ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
### ಸೂತ್ರ ೧೫: ಆದೇಶ ಸಂಧಿ ನಿಷೇಧಗಳು
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಒಂದೆರಡರ್ಕೆ ಆಕಾರಕಂದಾದಾದೇಶರೇಫೆಗಂ ಡತ್ವಕ್ಕಂ ಬಂದಾದೇಶ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
‘ಒಂದು’ ಮತ್ತು ‘ಎರಡು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳು ಸಮಾಸವಾಗುವಾಗ, ಅಕಾರಕ್ಕೆ ಆದೇಶವಾಗಿ ಬಂದ ರೇಫೆಗೂ (ರ್), ಡಕಾರಕ್ಕೂ ಹಾಗೂ ಆದೇಶವಾಗಿ ಬಂದ ಳಕಾರಕ್ಕೂ ಮುಂದೆ ಕ, ತ, ಪ ಕಾರಗಳಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ತೃತೀಯಾಕ್ಷರಗಳಾದ ಗ, ದ, ಬ ಕಾರಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಆದೇಶ ಸಂಧಿ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ).
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಒರ್ + ಕೈ = ಒರ್ಕೈ (ಒಗ್ಗೈ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ)
* ಇರ್ + ತಲೆ = ಇರ್ತಲೆ
* ಮಾರ್ + ಕೊಳ್ = ಮಾರ್ಕೊಳ್
* ಕಾಳ್ + ಕಿಚ್ಚು = ಕಾಳಿಚ್ಚು
### ಸೂತ್ರ ೧೬: ಪವರ್ಗಕ್ಕೆ ವಕಾರಾದೇಶ (ವಕಾರ ಸಂಧಿ)
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ವಿದಿತಸ್ವರದಿನನಾದೇರದ ಸಹಜವ್ಯಂಜನಂಗಳಿಂ ಪರದ ಪವರ್ಗದ ನೆಲೆಗಕ್ಕುಂ ವತ್ವಂ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸ್ವರಗಳ ಮುಂದಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಆದೇಶವಲ್ಲದ ಸಹಜ ವ್ಯಂಜನಗಳ ಮುಂದಾಗಲಿ ಇರುವ ಉತ್ತರಪದದ **‘ಪ’** ವರ್ಗದ ಅಕ್ಷರಗಳಿಗೆ (**ಪ, ಫ, ಬ, ಭ, ಮ**) ಬಹುಳವಾಗಿ **‘ವ’** ಕಾರವು ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು.
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಎಳ + ಪಾಸು = ಎಳವಾಸು
* ನಡುವಣ + ಪೆರ್ಪು = ನಡುವಣವೆರ್ಪು
* ನೀರ್ + ಪೂ = ನೀರ್ವೂ
* ಇರ್ + ಪಾಲು = ಇರ್ವಾಲು
### ಸೂತ್ರ ೧೭: ಸಕಾರಕ್ಕೆ ಚಕಾರ-ಜಕಾರ-ಛಕಾರಾದೇಶಗಳು
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಜಲರಹಿತವ್ಯಂಜನಮಾಗಿ ಸಕಾರಮ ಬಹುಳಂ ಚತ್ವ ಜತ್ವ ಭತ್ವ ಆಡೆದೊಳ್...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
‘ಮ’ ಕಾರ ಮತ್ತು ‘ಲ’ ಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ವ್ಯಂಜನಗಳ ಮುಂದೆ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಪದದ ಆದಿಯ **‘ಸ’** ಕಾರಕ್ಕೆ ಬಹುಳವಾಗಿ **ಚಕಾರ, ಜಕಾರ** ಅಥವಾ **ಛಕಾರಗಳು** ಆದೇಶವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕಗಳು ಪರವಾದಾಗ ಇದು ನಿಯತವಾಗಿ (ಖಂಡಿತವಾಗಿ) ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು:**
* ಇನ್ + ಚರ = ಇಂಚರ (ಸ > ಚ)
* ಮುನ್ + ಸೆರಗು = ಮುಂಚೆರಗು (ಸ > ಚ)
* ಮುನ್ + ಸೂರು = ಮುಂಜೂರು (ಸ > ಜ)
* ಪದಿನೆಂಟು + ಸಾವಿರ = ಪದಿನೆಣಾಸಿರ (ಲೋಪ/ವಿಕಲ್ಪ)
* ನೂರು + ಸಾವಿರ = ನೂರ್ಛಾಸಿರ (ಸ > ಛ)
## ದ್ವಿತ್ವ ಸಂಧಿ (ದ್ವಿರುಕ್ತಿ/ವ್ಯಂಜನ ದ್ವಿತ್ವ ನಿಯಮಗಳು)
### ಸೂತ್ರ ೧೮: ನ, ಣ, ಲ, ಯ, ಳ ಕಾರಗಳಿಗೆ ದ್ವಿತ್ವ
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಮೊದಲೊಳ್ ಹೃಸ್ವಸ್ವರಮೊದವೆ ಪರಂ ಸ್ವರಮದಾಗ ನಣಲಯಳಂಗಳುದಯಿಸುಗುಂ ದ್ವಿತ್ವಂ...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ಪೂರ್ವಪದದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರವಿದ್ದು (ಅಂದರೆ ಒಂದೇ ಅಕ್ಷರದ ಗಿಡ್ಡ ಸ್ವರ), ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ **ನ, ಣ, ಲ, ಯ, ಳ** ಎಂಬ ವ್ಯಂಜನಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರಪದದ ಸ್ವರ ಬಂದು ಸೇರಿದರೆ ಆ ವ್ಯಂಜನಗಳಿಗೆ **ದ್ವಿತ್ವ** (ಒತ್ತಕ್ಷರ) ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪೂರ್ವಪದದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರವಿದ್ದರೆ, ಅದು ಅವ್ಯಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅನೇಕಾಕ್ಷರವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದ್ದರೆ ದ್ವಿತ್ವ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
* **ದ್ವಿತ್ವ ಬರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರವಿದ್ದಾಗ):**
* ಪೊನ್ + ಉಳ್ಳವನೆ = ಪೊನ್ನುಳ್ಳವನೆ (ನ > ನ್ನು)
* ಕಣ್ + ಅಣ = ಕಣ್ಣಣ (ಣ > ಣ್ಣ)
* ಕಲ್ + ಅಣ = ಕಲ್ಲಣ (ಲ > ಲ್ಲ)
* ಮೆಯ್ + ಅಣ = ಮೆಯ್ಯಣ (ಯ > ಯ್ಯ)
* ಮುಳ್ + ಆಗಿ = ಮುಳ್ಳಾಗಿ (ಳ > ಳ್ಳ)
* **ದ್ವಿತ್ವ ಬಾರದ ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ದೀರ್ಘ/ಅನೇಕಾಕ್ಷರವಿದ್ದಾಗ):**
* ತಾನ್ + ಎಲ್ಲಂ = ತಾನೆಲ್ಲಂ (ತಾನ್ನ ಎಲ್ಲಂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ‘ತಾ’ ದೀರ್ಘವಿದೆ)
* ಜಾಣ್ + ಅನ್ = ಜಾಣನ್
* ಕೋಲ್ + ಅಂತೆ = ಕೋಲಂತೆ
### ಸೂತ್ರ ೧೯: ಧಾತುಗಳಿಗೆ ದ್ವಿತ್ವ ವಿಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ನಿಯಮ
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಧಾತುಗಲುಂ ಪರಮಾದೊಡ ಜಾತಂ ದ್ವಿತ್ವಂ ಯಕಾರದಲ್ಲಿ ವಿಕಲ್ಪಮಾತೇನು ನೆಯ್ ಸುಯ್...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ನ, ಣ, ಲ, ಯ, ಳ ಕಾರಗಳಿಂದ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಧಾತುಗಳ (ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಮೂಲರೂಪ) ಮುಂದೆ ‘ಅಲ್’ ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಇತರ ಸ್ವರಗಳಾಗಲಿ ಬಂದರೆ ದ್ವಿತ್ವ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ **ಯಕಾರಾಂತ ಧಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಕಲ್ಪ**ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ, **ಉಯ್, ನೆಯ್, ಸುಯ್, ಬಯ್** ಎಂಬ ಧಾತುಗಳ ಮುಂದೆ ಸ್ವರ ಬಂದಾಗ ದ್ವಿತ್ವವು **ನಿತ್ಯ**ವಾಗಿ (ಖಂಡಿತವಾಗಿ) ಬರುತ್ತದೆ.
* **ದ್ವಿತ್ವ ಬಾರದಿರಲು ಉದಾಹರಣೆ:** ತಿನಲ್ + ಉಂಟು = ತಿನಲುಂಟು
* **ಯಕಾರಾಂತ ವಿಕಲ್ಪ:** ಪೊಯಲ್ + ಉಂ = ಪೊಯಲುಂ / ಪೊಯ್ಯಲುಂ
* **ನಿತ್ಯ ದ್ವಿತ್ವ:** ಉಯ್ + ಅಲು = ಉಯ್ಯಲು, ನೆಯ್ + ಅಲು = ನೆಯ್ಯಲು
### ಸೂತ್ರ ೨೦: ಪ್ರತಿಷೇಧ (ನಿಷೇಧಾರ್ಥ) ಧಾತುಗಳಿಗೆ ದ್ವಿತ್ವ ನಿಯಮ
> **ಹಳೆಯ ಪಠ್ಯದ ಸಾರ:** ಪ್ರತಿಷೇಧದ ಧಾತುವು ಮುಂದೆ ತುಂಬೆ ವಿಭಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕಾಲಕ್ರಿಯೆಯೊಳ್...
>
**ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪ:**
ನಿಷೇಧಾರ್ಥವನ್ನು (ಇಲ್ಲ/ಬೇಡ ಎಂಬ ಅರ್ಥ) ತೋರ್ಪಡಿಸುವಾಗ ನ, ಣ, ಲ, ಯ, ಳ ಕಾರಾಂತ ಧಾತುಗಳ ಮುಂದೆ ಆಖ್ಯಾತ ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಬಂದಾಗ ಅಥವಾ ಭೂತಕಾಲದ ನಿಷೇಧವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುವ **‘ಅದೆ’** ಪ್ರತ್ಯಯವು ಪರವಾದಾಗ ಆ ವ್ಯಂಜನಗಳಿಗೆ ದ್ವಿತ್ವವು **ನಿತ್ಯ**ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. (ಆದರೆ ‘ಕಳ್’ ಧಾತುವಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಈ ನಿಯಮ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ).
* **ಉದಾಹರಣೆಗಳು (ವಿಭಕ್ತಿ ಸೇರಿದಾಗ):**
* ಎನ್ + ಅನ್ = ಎನ್ನನ್
* ಉಣ್ + ಅನ್ = ಉಣ್ಣನ್
* ಕೊಲ್ + ಎನ್ = ಕೊಲ್ಲೆನ್
* **‘ಅದೆ’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಸೇರಿದಾಗ:**
* ಎನ್ + ಅದೆ = ಎನ್ನದೆ
* ತಿನ್ + ಅದೆ = ತಿನ್ನದೆ
* ಒಲ್ + ಅದೆ = ಒಲ್ಲದೆ
**ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕೇಶಿರಾಜ ಪ್ರಣೀತ ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣದ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಕರಣವಾದ 'ಸಂಧಿ ಪ್ರಕರಣ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು'.**
ಕಾಮೆಂಟ್‌ಗಳಿಲ್ಲ:
ಕಾಮೆಂಟ್‌ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿ