ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆ: ಪ್ರಾಚೀನ ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಚರಿತ್ರೆ: 

ಪ್ರಾಚೀನ ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ

                                                                             

ಅಧ್ಯಾಯ:1

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನತೆ: ಒಂದು ಅವಲೋಕನ

ಪೀಠಿಕೆ:

    ಸಾಹಿತ್ಯ ಒಂದು ಜನಾಂಗದ ಸೃಜನ ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಾರವಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ 'ರಸಗಂಗೆ'ಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಯುಗಧರ್ಮದ ಕಂಪೂ, ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಪೆಂಪೂ ಎರಡೂ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿವೆ.

ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನತೆ: 

ಭಾರತೀಯ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಪತ್ಭರಿತವಾದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವೂ ಒಂದು. ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ಸಾಹಿತ್ಯದ ನಂತರದ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಕನ್ನಡಕ್ಕಿದೆ. ಆದರೆ ಇಷ್ಟು ಶ್ರೀಮಂತವಾದ ಅಥವಾ ಸಂಪತ್ಭರಿತವಾದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಗಮದ ಬಗೆಗೆ ನಮಗೆ ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈಗ ದೊರೆತ ಆಧಾರಗಳ ಮೇಲಿಂದ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗೆ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವೂ ಹಾಗೂ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಒಂದೂವರೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವೂ ಇದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಹಾಗೂ  ತಮಿಳಿನ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನ  ಇದೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. 

 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು:

* ನಮಗೀಗ ತಿಳಿದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭದ ಉಲ್ಲೇಖ ಕಂಡುಬರುವುದು ಕ್ರಿ.ಶ.ಪೂರ್ವದ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತಗಳಲ್ಲಿ.  ರಾಮಾಯಣ ಹಾಗೂ ಮಹಾಭಾರತಗಳಲ್ಲಿ  ಕರ್ನಾಟಕ ಎಂಬ ಪದದ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ.  

   * ಕ್ರಿ.ಶ. ೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಗಾಥಾ ಸಪ್ತಶತಿ (ಹಾಲರಾಜ) ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕ್ ಪ್ರಹಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಪದಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

೨. ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಆಧಾರಗಳು: 

1.ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ

    ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. ೮೫೦ರ 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ' ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮೈಲಿಗಲ್ಲು.

 * ಗ್ರಂಥದ ವಿವರ: ಇದು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಉಪಲಬ್ಧವಿರುವ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಗ್ರಂಥ. ಇದು ಮೂಲತಃ ಒಂದು 'ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರ' ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ.

 * ಕರ್ತೃ: ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಅರಸ ಅಮೋಘವರ್ಷ ನೃಪತುಂಗನ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀವಿಜಯ ಇದರ ಕರ್ತೃ. (ಹಿಂದೆ ನೃಪತುಂಗನೇ ಇದರ ಕರ್ತೃ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿತ್ತು).

ಕನ್ನಡಿಗರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ನಾಡಿನ ಗಡಿ

    ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗವು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಕನ್ನಡಿಗರ ಗುಣ ಮತ್ತು ಅಂದಿನ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ:

 * ನಾಡಿನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ: ಅಂದಿನ ಕನ್ನಡ ನಾಡು "ಕಾವೇರಿಯಿಂದ ಗೋದಾವರಿಯವರೆಗೆ" ಹಬ್ಬಿತ್ತು.

 * ತಿರುಳ್ಗನ್ನಡ ನಾಡು: ಕಿಸುವೊಳಲು (ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು), ಕೊಪ್ಪಣ (ಕೊಪ್ಪಳ), ಪುಲಿಗೆರೆ (ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ್ವರ) ಮತ್ತು ಒಕ್ಕುಂದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು 'ತಿರುಳ್ಗನ್ನಡ' (ಶುದ್ಧ ಕನ್ನಡ) ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

 * ಕನ್ನಡಿಗರ ಜಾಣ್ಮೆ: "ಕುರಿತೋದದೆಯುಂ ಕಾವ್ಯಪ್ರಯೋಗ ಪರಿಣತಮತಿಗಳ್" ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡದವರಾಗಿದ್ದರೂ  ಕನ್ನಡಿಗರು ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸುವಷ್ಟು ಪ್ರತಿಭಾವಂತರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಶ್ರೀವಿಜಯ ಕನ್ನಡಿಗರನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ ಪೂರ್ವದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ

    ಕ್ರಿ.ಶ. ೮೫೦ರ ಸುಮಾರಿನ 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ' ನಮಗೆ ದೊರೆತಿರುವ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥ. ಆದರೆ ಈ ಗ್ರಂಥದ ರಚನೆಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಉತ್ತುಂಗ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಹಲವು ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ. ಎಂದರೆ, ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯವಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲೇ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ. ಶ್ರೀವಿಜಯನು  ವಿಮಳ, ಉದಯ, ಜಯಬಂಧು, ದುರ್ವಿನೀತ, ಇತ್ಯಾದಿ ಗದ್ಯಕವಿಗಳ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀವಿಜಯ, ಕವಿಶ್ವರ, ಪಂಡಿತ, ಲೋಕಪಾಲ, ಚಂದ್ರ ಮುಂತಾದ  ಪದ್ಯಕವಿಗಳ ಒಂದು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನೇ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ, ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಇಂದು ನಮಗೆ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ.

  * ದೇಶೀ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು: ಆ ಕಾಲಕ್ಕಾಗಲೇ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಚತ್ತಾಣ, ಬೆದಂಡೆ, ಒನಕೆವಾಡು (ಕುಟ್ಟುವಾಗ ಹಾಡುವ ಹಾಡು) ಎಂಬ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದವು ಎಂದು ಶ್ರೀವಿಜಯ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾನೆ.

 * ಪ್ರಾಚೀನತೆಯ ಹಂತಗಳು: ಶ್ರೀವಿಜಯನು ತನ್ನ ಕಾಲದ ಭಾಷೆಯನ್ನು 'ಹೊಸಗನ್ನಡ' ಎಂದೂ, ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಹಳಗನ್ನಡ ಎಂದೂ ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ ೯ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಈಗಾಗಲೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಘಟ್ಟವನ್ನು ಪೂರೈಸಿತ್ತು. 

2. ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ - ಕ್ರಿ.ಶ. ೯-೧೦ನೇ ಶತಮಾನ

    ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಾಗ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಕೃತಿ ಶಿವಕೋಟ್ಯಾಚಾರ್ಯರ 'ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ'. ಇದು ಕನ್ನಡದ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಥಾ ಸಂಕಲನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಲಭ್ಯವಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಗದ್ಯ ಕೃತಿಯೂ ಹೌದು.

    'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ'ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು ರಚನೆಗೊಂಡಿದ್ದವು ಎಂದು ಶ್ರೀವಿಜಯ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆಯಾದರೂ, ಆ ಕಾಲದ ಯಾವುದೇ ಕೃತಿಗಳು ನಮಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ನಮಗೆ ದೊರೆತಿರುವ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ 'ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ'ಯೇ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಗದ್ಯ ಕಾವ್ಯವೆಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ.

ಈ ಕೃತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು:

 * ವಸ್ತು ವಿಷಯ: ಇದು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ೧೯ ಮಹಾಪುರುಷರ ಕಥೆಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಕಥಾ ಗುಚ್ಛವಾಗಿದೆ.

 * ಕಾಲ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃ: ಇದರ ಕಾಲ ಕ್ರಿ.ಶ. ೯ ಅಥವಾ ೧೦ನೇ ಶತಮಾನ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕರ್ತೃ ಶಿವಕೋಟ್ಯಾಚಾರ್ಯರು ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೋಗುಳಿ ಗ್ರಾಮದವರೆಂದು ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಅನುಯಾಯಿಗಳೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 * ಭಾಷಾ ಶೈಲಿ: ಈ ಕೃತಿಯು ಪೂರ್ವದ ಹಳಗನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಕರ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ.

 * ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ: ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಈ ಕೃತಿಯು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತದೆ.

    ವಡ್ಡಾರಾಧನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೌಢಿಮೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಈ ಕೃತಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ

   'ವಡ್ಡ' ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ 'ವೃದ್ಧ' ಅಥವಾ 'ದೊಡ್ಡ' ಎಂದರ್ಥ. 'ಆರಾಧನೆ' ಎಂದರೆ ಪೂಜಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂದರೆ, ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಹಿರಿಯ ಮುನಿಗಳು (ವೃದ್ಧರು) ತಮ್ಮ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ 'ಸಂಲೇಖನ' ವ್ರತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಠಿಸುವ ಅಥವಾ ಸ್ಮರಿಸುವ ಕಥೆಗಳ ಸಂಕಲನವಿದು. ಇದನ್ನು 'ಉಪಸರ್ಗ ಕೇವಲಿಗಳ ಕಥೆಗಳು' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕಥೆಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆ

    ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೧೯ ಕಥೆಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಥೆಯೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಮಹಾಪುರುಷನ ಜೀವನದ ಸುತ್ತ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಕಥೆಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಂದರ ಹೀಗಿರುತ್ತದೆ:

 * ಕಥೆಯ ನಾಯಕನು ಮೊದಲು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, ನಂತರ ವೈರಾಗ್ಯ ಹೊಂದಿ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

 * ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವಾಗ ಅತಿಮಾನುಷ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಭೀಕರವಾದ 'ಉಪಸರ್ಗ'ಗಳು (ಕಷ್ಟಗಳು/ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು) ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ.

 * ನಾಯಕನು ಆ ಎಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ಸಹಿಸಿ, ಆತ್ಮೋನ್ನತಿ ಪಡೆದು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು (ಮೋಕ್ಷ) ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಕಥೆಗಳು:

 * ಸುಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ ಕಥೆ: ಅತ್ಯಂತ ಸುಕುಮಾರನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನೊಬ್ಬ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವಾಗ ನರಿಗಳು ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಆತ ಚಲಿಸದೆ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿ ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆಯುವ ಕರುಣಾರಸಭರಿತ ಕಥೆ.

 * ಭದ್ರಬಾಹು ಮುನಿಗಳ ಕಥೆ: ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನು ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲೇಖನ ವ್ರತ ಕೈಗೊಂಡ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಕಥೆ.

 * ಚಾಣಕ್ಯನ ಕಥೆ: ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಾರಣನಾದ ಚಾಣಕ್ಯನು ನಂತರ ಜೈನ ಮುನಿಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆದನು ಎಂಬುದರ ವಿವರಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.

 * ಗಜಕುಮಾರನ ಕಥೆ: ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವಾಗ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಉರಿಯುವ ಕೆಂಡವನ್ನಿಟ್ಟರೂ ಅಲುಗಾಡದೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮುನಿಯ ಕಥೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು

 * ಪೂರ್ವದ ಹಳಗನ್ನಡದ ಸೊಗಡು: ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿರುವ ಭಾಷೆ ಹಳಗನ್ನಡಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದಾದ 'ಪೂರ್ವದ ಹಳಗನ್ನಡ'. ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಇಂದಿನ ಕನ್ನಡಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ.

 * ವರ್ಣನಾ ಚಾತುರ್ಯ: ಶಿವಕೋಟ್ಯಾಚಾರ್ಯರು ಯುದ್ಧ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 * ಜೈನ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ

    ವಡ್ಡಾರಾಧನೆಯು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥವಲ್ಲ. ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಹಳ್ಳಿಗಳು, ಪಟ್ಟಣಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ-ವಹಿವಾಟು, ಜನರ ಉಡುಗೆ-ತೊಡುಗೆ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇದು ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡ ಗದ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಇದು ಒಂದು ಗಟ್ಟಿ ತಳಹದಿಯನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಮತ್ತು ಶಾಸನೋಕ್ತ ಆಧಾರಗಳು

    ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೃತಿಗಳಷ್ಟೇ ಶಾಸನಗಳೂ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಶಾಸನಗಳು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಅಂದಿನ ಭಾಷೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಅಭಿರುಚಿಗೆ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತವೆ.

ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೪೫೦)

    ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ನಮಗೆ ದೊರೆತಿರುವ ಆಧಾರಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕನ್ನಡವು ಲಿಖಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಮೊದಲ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆ ಇದಾಗಿದೆ.

ಶಾಸನದ ಪ್ರಮುಖ ವಿವರಗಳು:

 * ಸ್ಥಳ: ಇದು ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೇಲೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ 'ಹಲ್ಮಿಡಿ' ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇದಕ್ಕೆ 'ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.

 * ಕಾಲ: ಇದರ ಕಾಲ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೪೫೦. ಇದು ಕದಂಬ ವಂಶದ ರಾಜ ಕಾಕುಸ್ಥವರ್ಮನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 * ವಸ್ತು ವಿಷಯ: ಈ ಶಾಸನವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 'ದಾನ'ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ ತೋರಿದ ವಿಜ ಅರಸ ಎಂಬುವನಿಗೆ 'ಪಲ್ಮಿಡಿ' ಮತ್ತು 'ಮೂವಳ್ಳಿ' ಎಂಬ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದ ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ.

 * ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಶೈಲಿ: ಈ ಶಾಸನವು ಪೂರ್ವದ ಹಳಗನ್ನಡ  ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಶಾಸನದ ಆರಂಭವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ, ದಾನದ ವಿವರಗಳು ಅಪ್ಪಟ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿವೆ.

ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನದ ಮಹತ್ವ:

 * ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆ: ಕೇವಲ ಆಡುಮಾತಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಕನ್ನಡವು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗಲು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಇದು ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷಿ.

 * ಭಾಷಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ: ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೂ, 'ಅದಾನ್', 'ಪಶುಪತಿ', 'ಕೊಟ್ಟಾರ್' ನಂತಹ ಕನ್ನಡ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

 * ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮುನ್ಸೂಚನೆ: ಈ ಶಾಸನದ ಗದ್ಯ ಶೈಲಿಯು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಸಮೃದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದಂತಿದೆ.

ಬಾದಾಮಿಯ ಕಪ್ಪೆ ಅರಭಟ್ಟನ ಶಾಸನ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೭೦೦)

    ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನದ ನಂತರ ನಮಗೆ ಸಿಗುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸನವೆಂದರೆ ಬಾದಾಮಿಯ ಕಪ್ಪೆ ಅರಭಟ್ಟನ ಶಾಸನ. ಬಾದಾಮಿಯ ಒಂದು ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿರುವ ಈ ಶಾಸನವು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪದ್ಯ ಹೀಗಿದೆ:

 "ಸಾಧುಗೆ ಸಾಧುಂ ಮಾಧುರ್ಯಂಗೆ ಮಾಧುರ್ಯಂ

 ಬಾಧಿಪ್ಪ ಕಲಿಗೆ ಕಲಿಯುಗ ವಿಪರೀತನ್

 ಮಾಧವನೀತನ್ ಪೆಱನಲ್ಲ"

ಶಾಸನದ ವಿಶೇಷತೆಗಳು:

 * ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ತ್ರಿಪದಿ: ಕನ್ನಡ ಜಾನಪದದ ಜೀವಾಳವಾದ 'ತ್ರಿಪದಿ' (ಮೂರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ) ಛಂದಸ್ಸು ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಿಖಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ಇದೇ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ. ಇದನ್ನು ದಿವಂಗತ ದ.ರಾ. ಬೇಂದ್ರೆಯವರು 'ಕನ್ನಡದ ಗಾಯತ್ರಿ' ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.

 * ಕನ್ನಡಿಗನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ: ಈ ಪದ್ಯವು ಕಪ್ಪೆ ಅರಭಟ್ಟನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆತ ಒಳ್ಳೆಯವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯವನು, ಮೃದು ಸ್ವಭಾವದವರಿಗೆ ಮಧುರವಾದವನು, ಆದರೆ ಪೀಡಿಸುವ ಕೆಟ್ಟವರಿಗೆ ಕಲಿಯುಗ ವಿಪರೀತ ಅಂದರೆ ಕಲ್ಕಿ ಅವತಾರದಂತಿದ್ದವನು. ಈತ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ (ಮಾಧವನ) ರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

 * ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಧ್ವನಿ: ಇಲ್ಲಿನ 'ಮಾಧವ' ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಆತ ಇಡೀ ಕನ್ನಡಿಗರ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲಿತ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಶಾಸನಗಳು:

 * ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರನ ಪಾದದ ಬಳಿ ಇರುವ ಶಾಸನಗಳು ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೯೮೩ರ ಚಾವುಂಡರಾಯನ ಕಾಲದ ಶಾಸನವು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

ತಮಟಕಲ್ಲು ಶಾಸನ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೫೦೦):

 * ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಬಳಿ ದೊರೆತಿರುವ ಈ ಶಾಸನವು ಗುಣಮಧುರ ಎಂಬ ವೀರನ ಸಾವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನದ ನಂತರದ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಕನ್ನಡದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸನಗಳು:

 * ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಶಾಸನಗಳು: ಇವು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ರಾಜಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆದುಬಂದ ಹಾದಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.

 * ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನ: ಇದರಲ್ಲಿ ಕವಿ ರವಿಕೀರ್ತಿಯು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಜೊತೆಗೆ ಕನ್ನಡ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

  ಒಟ್ಟಾರೆ, ಈ ಶಾಸನಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯು ಕೇವಲ ಆಡುಭಾಷೆಯಾಗಿರದೆ, ೫ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳಗಾಗಲೇ ಒಂದು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲ್ಮಿಡಿಯಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡು ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗದ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಕನ್ನಡವು ಶಾಸನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿದೆ.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನೆನಪಿಡಲು ಸುಲಭದ ಅಂಶಗಳು:

 * ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ: ಮೊದಲ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೪೫೦).

 * ಬಾದಾಮಿ ಶಾಸನ: ಮೊದಲ ತ್ರಿಪದಿ ಬಳಕೆ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೭೦೦).

 * ಶಾಸನಗಳ ಮಹತ್ವ: ಇವು ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಗೆ 'ಖಚಿತ ಕಾಲ' ಮತ್ತು 'ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆ'ಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಘಟ್ಟಗಳು

  ಅಧ್ಯಯನದ ಸೌಲಭ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:1

. ಪೂರ್ವದ ಹಳಗನ್ನಡ:  ಕ್ರಿ.ಶ. ೯ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ. ಹಲ್ಮಿಡಿ ಮತ್ತು ಬಾದಾಮಿ ಶಾಸನಗಳ ಭಾಷೆ, ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ ಪೂರ್ವದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇವು ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

2. ಹಳಗನ್ನಡ: ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೦ ರಿಂದ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನ. ಪಂಪ, ರನ್ನರ ಚಂಪೂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುಗ್ಗಿಕಾಲ. ಇದು ಕನ್ನಡದ 'ಸುವರ್ಣ ಯುಗ'.  ಇವು ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಹೌದು.

3. ನಡುಗನ್ನಡ: ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೨ ರಿಂದ ೧೯ನೇ ಶತಮಾನ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ವಚನಗಳು, ಹರಿಹರನ ರಗಳೆ, ರಾಘವಾಂಕನ ಷಟ್ಪದಿ ಹಾಗೂ ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇವು ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

4. ಹೊಸಗನ್ನಡ: ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪ್ರಭಾವ, ಕವಿತೆ, ಕಾದಂಬರಿ, ಸಣ್ಣಕಥೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಉದಯ. ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಆಗಿವೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

  ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಭಾರತದ ಭಾಷಾ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ತಮಿಳಿನ ನಂತರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜೈನ, ವೀರಶೈವ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಧರ್ಮಗಳ ಸಮ್ಮಿಲನದಿಂದ ಬೆಳೆದ ಈ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಾಹಿನಿ, ತನ್ನ ಸ್ವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಇಂದಿಗೂ ನಿತ್ಯನೂತನವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ.

  ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದ್ದ ಇತಿಹಾಸವು ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಸಾಗಿ, ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಂತು, ಪಂಪ-ರನ್ನರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವದರ್ಜೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಗಿತು.

ಅಧ್ಯಾಯ 2

ಪಂಪ ಪೂರ್ವಯುಗದ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಕವಿ ಮತ್ತು ಕೃತಿಗಳ ಪರಿಚಯ

  ಆದಿಕವಿ ಪಂಪನಿಗಿಂತ (ಕ್ರಿ.ಶ. 941) ಮೊದಲು ರಚನೆಯಾದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಾಲಘಟ್ಟವನ್ನು 'ಪಂಪ ಪೂರ್ವಯುಗ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಆರಂಭಿಕ ಹಾಗೂ ಅಡಿಪಾಯದ ಹಂತವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ನಮಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವುದು ಕೇವಲ ಎರಡೇ ಕೃತಿಗಳು: ಒಂದು ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥ (ಶಾಸ್ತ್ರ), ಮತ್ತೊಂದು ಕಥಾ ಸಂಕಲನ (ಸಾಹಿತ್ಯ).

1. ಶ್ರೀವಿಜಯ ಮತ್ತು 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ' (ಕ್ರಿ.ಶ. 850)

  ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿ ಇದಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೂಲತಃ ಒಂದು ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ.

 * ಕರ್ತೃತ್ವದ ವಿವಾದ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರ: ಹಿಂದೆ ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ದೊರೆ ಅಮೋಘವರ್ಷ ನೃಪತುಂಗನೇ ಬರೆದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ನಂತರ, ನೃಪತುಂಗನ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾದ ಶ್ರೀವಿಜಯ ಇದರ ನಿಜವಾದ ಕರ್ತೃ ಎಂದು ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ. ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿನ "ನೃಪತುಂಗದೇವಾನುಮತಮಪ್ಪ" ಎನ್ನುವ ಪದವು 'ನೃಪತುಂಗನ ಒಪ್ಪಿಗೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಶ್ರೀವಿಜಯ ರಚಿಸಿದ' ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

 * ಕೃತಿಯ ಮಹತ್ವ:

 * ಭೌಗೋಳಿಕ ಗಡಿ: "ಕಾವೇರಿಯಿಂದಮಾ ಗೋದಾವರಿವರಮಿರ್ದ ನಾಡದಾ ಕನ್ನಡದೊಳ್" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅಂದಿನ ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ.

   * ತಿರುಳ್ಗನ್ನಡ: ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಶುದ್ಧ ಕನ್ನಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಕಿಸುವೊಳಲ್ (ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು), ಕೊಪಣ (ಕೊಪ್ಪಳ), ಪುಲಿಗೆರೆ (ಲಕ್ಷೇಶ್ವರ) ಮತ್ತು ಒಕ್ಕುಂದಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ.

   * ಕನ್ನಡಿಗರ ಜಾಣ್ಮೆ: ಕನ್ನಡಿಗರು "ಕುರಿತೋದದೆಯುಂ ಕಾವ್ಯಪ್ರಯೋಗ ಪರಿಣತಮತಿಗಳು" ( ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತ ವಿಶೇಷ ಅಧ್ಯಯನವಿಲ್ಲದ್ದರೂ ಕಾವ್ಯದ ಮರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವರು) ಎಂದು ಶ್ರೀವಿಜಯ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

   * ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾಷೆ: ಶ್ರೀವಿಜಯ ತನಗಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಭಾಷೆಯನ್ನು 'ಪಳಗನ್ನಡ' ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿಂದೆ ಸಮೃದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯವಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

   * ಛಂದಸ್ಸು: ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕರ, ಗೀತಿಕೆ, ತ್ರಿಪದಿ, ಚೌಪದಿ ಎಂಬ ಛಂದೋರೂಪಗಳ ಹಾಗೂ ಚತ್ತಾಣ, ಬೆದಂಡೆ ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.

ಶಿವಕೋಟ್ಯಾಚಾರ್ಯ ಮತ್ತು 'ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ' (ಕ್ರಿ.ಶ. 9ನೆಯ ಶತಮಾನ)

  ಪಂಪ ಪೂರ್ವಯುಗದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವಿಜಯನ 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ'ದ ನಂತರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮೈಲಿಗಲ್ಲು ಶಿವಕೋಟ್ಯಾಚಾರನ 'ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ'. ಇದು ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಉಪಲಬ್ಧ ಗದ್ಯ ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಕಥಾ ಸಂಕಲನವಾಗಿದೆ.

1. ಕವಿ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಹಿನ್ನೆಲೆ

 * ಕವಿ: ಶಿವಕೋಟ್ಯಾಚಾರ.

 * ಕಾಲ: ಕ್ರಿ.ಶ. ಸುಮಾರು 850 (9ನೆಯ ಶತಮಾನ).

 * ಸ್ಥಳ: ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೋಗಳಿ ಗ್ರಾಮ.

 * ಧರ್ಮ: ಇವರು ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಜೈನ ಕವಿ. ಕೃತಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇವರ ಮತ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ.

2. ಕೃತಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ವಸ್ತು

 * ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು ಕಥೆಗಳು: ಈ ಗ್ರಂಥವು 19 ಮಂದಿ ಜೈನ ಮುನಿಗಳ ಸಾಧನೆ, ಸಿದ್ಧಿಯ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

 * ಕಥೆಯೊಳಗೆ ಕಥೆ: ಸಂಸ್ಕೃತದ 'ಪಂಚತಂತ್ರ'ದ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಪ್ರಧಾನ ಕಥೆಯೊಳಗೆ ಅನೇಕ ಉಪಕಥೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾದ ನಿರೂಪಣಾ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ.

 * ಉದ್ದೇಶ: ಜೈನ ಮುನಿಗಳು ಎದುರಿಸುವ 22 ಪರೀಷಹಗಳನ್ನು (ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು) ಗೆದ್ದು, ಸಮ್ಯಕ್ ಜ್ಞಾನ, ಸಮ್ಯಕ್ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸಮ್ಯಕ್ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆಯುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವುದು ಈ ಕೃತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ.

3. ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ

  ವಡ್ಡಾರಾಧನೆಯು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥವಲ್ಲ; ಅದು 9ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ.

 * ಜೀವನ ಚಿತ್ರಣ: ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಹಬ್ಬ-ಹರಿದಿನಗಳು, ಜನರ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರ, ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.

 * ಬಾದುಬ್ಬೆ ಹಬ್ಬ: ಅಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಿದ್ದ 'ಬಾದುಬ್ಬೆ' ಹಬ್ಬದ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಜನತೆ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಜಾನಪದೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿವೆ.

 * ಭಾಷಾ ಶೈಲಿ: ಸರಳ ಹಾಗೂ ಪ್ರೌಢವಾದ ಹಳಗನ್ನಡ ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಕನ್ನಡ ಗದ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸಲು ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

ಪಂಪ ಪೂರ್ವಯುಗದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು 

1. ಕೃತಿಗಳ ಲಭ್ಯತೆ: ಇದು ಪಂಪಪೂರ್ವಯುಗದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಿಗುವುದು ಕೇವಲ ಎರಡು ಕೃತಿಗಳುಮಾತ್ರ: ಒಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥ (ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ), ಮತ್ತೊಂದು ಗದ್ಯಕಥಾ ಸಂಕಲನ (ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ). 

2. ಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲೇ ಒಂದು ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸೃಜನಶೀಲ ಕಥಾಸಾಹಿತ್ಯ ಲಭ್ಯವಿರುವುದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವಿಶೇಷ.

3. ಭಾಷೆಯ ವಿಕಾಸ: ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗವು 'ಪಳಗನ್ನಡ'ದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡಿದರೆ, ವಡ್ಡಾರಾಧನೆಯು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಗದ್ಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. 

4. ಧಾರ್ಮಿಕ ನೆಲೆಗಟ್ಟು:  ಈ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

  ಹೀಗೆ ಪಂಪ ಪೂರ್ವಯುಗವು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಗದ್ಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ಯುಗವು ಮುಂದಿನ 'ಪಂಪ ಯುಗ'ದ (ಸುವರ್ಣ ಯುಗ) ಉದಯಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಯಿತು.

ಅಧ್ಯಾಯ 3

ಪಂಪಯುಗ: ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುವರ್ಣ ಕಾಲಘಟ್ಟ

  ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ 10ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ 12ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗಿನ ಕಾಲವನ್ನು 'ಪಂಪಯುಗ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸತ್ವ ಮತ್ತು ಸೃಜನಶೀಲತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ 10ನೆಯ ಶತಮಾನವು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಇದನ್ನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ 'ಸುವರ್ಣ ಯುಗ' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

1. ಈ ಯುಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳು

  ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಎಂಬ ಎರಡು ಧಾರೆಗಳ ಕವಿಗಳನ್ನು ನಾವು ಕಾಣಬಹುದು:

 * ಜೈನ ಕವಿಗಳು: ಆದಿಕವಿ ಪಂಪ, ಪೊನ್ನ, ರನ್ನ (ಈ ಮೂವರನ್ನು 'ರತ್ನತ್ರಯರು' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ), ಚಾವುಂಡರಾಯ, ನಯಸೇನ, ಬ್ರಹ್ಮಶಿವ, ನಾಗಚಂದ್ರ (ಅಭಿನವ ಪಂಪ).

 * ವೈದಿಕ ಕವಿಗಳು: ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಸಿಂಹ. (ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ವೈದಿಕ ಕವಿ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ).

2. ಪಂಪಯುಗದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು

  ಈ ಯುಗವು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಭದ್ರವಾದ ಬುನಾದಿ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿತು.

 * ಚಂಪೂ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ: ಗದ್ಯ ಮತ್ತು ಪದ್ಯ ಮಿಶ್ರಿತವಾದ 'ಚಂಪೂ' ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರವು ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು.

 * ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಆಗಮಿಕ ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆ: ಆದಿಕವಿ ಪಂಪನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಈ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧದ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು:

   * ಆಗಮಿಕ (ಧಾರ್ಮಿಕ): ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ರಚಿತವಾದ ಕಾವ್ಯಗಳು. (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಪಂಪನ ಆದಿಪುರಾಣ, ರನ್ನನ ಅಜಿತಪುರಾಣ).

   * ಲೌಕಿಕ (ಐಹಿಕ): ರಾಜಾಶ್ರಯ ನೀಡಿದ ಅರಸರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪುರಾಣ ಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ಸಮೀಕರಿಸಿ ಬರೆದ ಕಾವ್ಯಗಳು. (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಪಂಪನ ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ, ರನ್ನನ ಗದಾಯುದ್ಧ).

3. ಈ ಯುಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೃತಿಗಳು 

1. ಆದಿಕವಿ ಪಂಪ:  ಆದಿಪುರಾಣ, ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ ಇವು ಪಂಪನ ಎರಡು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಂಪು ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು..ಪಂಪ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಮಹಾಕವಿ; ಲೌಕಿಕ-ಆಗಮಿಕ ಕಾವ್ಯಪರಂಪರೆ, ಧರ್ಮ - ಕಾವ್ಯಧರ್ಮ ಪರಂಪರೆ, ದೇಸಿ - ಮಾರ್ಗಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಗಳ ಸ್ಥಾಪಕ. 

2. ಪೊನ್ನ: ಶಾಂತಿಪುರಾಣ, ಭುವನೈಕರಾಮಾಭ್ಯುದಯ ಇವು ಪೊನ್ನನ ಎರಡು ಚಂಪು ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು.  ಈತ 'ಉಭಯಕವಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ' ಎಂಬ ಬಿರುದು ಹೊಂದಿದ್ದವನು.

3. ರನ್ನ: ಅಜಿತಪುರಾಣ, ಸಾಹಸಭೀಮ ವಿಜಯ (ಗದಾಯುದ್ಧ) | ಶಕ್ತಿ ಕವಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ರೌದ್ರ ರಸದ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತೆ ಉಳ್ಳವನು.

* ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮ: ಛಂದೋಂಬುಧಿ, ಕರ್ಣಾಟಕ ಕಾದಂಬರಿ ಇವು ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮನ ಎರಡು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 'ಛಂದೋಂಬುಧಿ' ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥವಾದರೆ, 'ಕರ್ನಾಟಕ ಕಾದಂಬರಿ' ಚಂಪು ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಈತ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ವೈದಿಕ ಕವಿ ಮತ್ತು ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರ. 

* ದುರ್ಗಸಿಂಹ: ಪಂಚತಂತ್ರ ಈತನ ಏಕೈಕ ಮಹಾಕೃತಿ; ಸಂಸ್ಕೃತದ ವಸುಭಾಗ ಭಟ್ಟನ ಪಂಚತಂತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ವಿದಗ್ಧ ಅನುಕೃತಿ. ದುರ್ಗಸಿಂಹ ವೈದಿಕ ಕವಿ. * ಚಾವುಂಡರಾಯ: ಚಾವುಂಡರಾಯ ಪುರಾಣ (ತ್ರಿಷಷ್ಠಿ ಲಕ್ಷಣ ಮಹಾಪುರಾಣ) ಈತನ ಸುಪ್ರಸಿದ್ದ ಜೈನ ಗದ್ಯಕಾವ್ಯ. ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕೆತ್ತಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಂತ್ರಿ ಈತ. 

4. ಪಂಪಯುಗದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ

* ರಾಜಾಶ್ರಯ: ಈ ಕಾಲದ ಕವಿಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು, ಕಲ್ಯಾಣದ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಗಂಗ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರು.

 * ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮೌಲ್ಯ: ಜೈನ ಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಿದರೂ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯವು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿವೆ.

 * ಮಾರ್ಗ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಪಂಪನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಮಾರ್ಗವು ನಂತರದ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾಯಿತು.

ಕನ್ನಡದ ಆದಿಮಹಾಕವಿ ಪಂಪ (ಕ್ರಿ.ಶ. 902 - 941)

    ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೇ ಶತಮಾನವನ್ನು 'ಪಂಪಯುಗ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಂಪನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಶ್ರೀವಿಜಯ (ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ) ಮತ್ತು ಶಿವಕೋಟ್ಯಾಚಾರ್ಯರು (ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ) ಕೃತಿ ರಚಿಸಿದ್ದರೂ, ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿ, ಅದಕ್ಕೊಂದು ಭವ್ಯರೂಪ ನೀಡಿದವನು ಪಂಪ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆತನನ್ನು 'ಆದಿಕವಿ' ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

1. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಕಾಲ

 * ಕಾಲ: ಕ್ರಿ.ಶ. 902 (ದುಂದುಭಿ ನಾಮ ಸಂವತ್ಸರ).

 * ಜನ್ಮಸ್ಥಳ: ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ವೆಂಗಿಮಂಡಲದ ವೆಂಗಿಪಳು (ಪೂರ್ವಜರು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ನಿಡುಗೊಂಡೆ).

 * ತಂದೆ: ಅಭಿರಾಮದೇವರಾಯ (ಭೀಮಪಯ್ಯ).

 * ತಾಯಿ: ಅಬ್ಬಣಬ್ಬೆ (ಅಣ್ಣಿಗೆರೆಯ ಜೋಯಿಸ ಸಿಂಘಣನ ಮೊಮ್ಮಗಳು).

 * ಗುರು: ದೇವೇಂದ್ರ ಮುನಿ.

 * ತಮ್ಮ: ಜಿನವಲ್ಲಭ (ಇವನು ಬರೆಸಿದ 'ಗಂಗಾಧರಂ ಶಾಸನ' ಪಂಪನ ಜೀವನದ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ).

 * ಧರ್ಮ: ಪಂಪನ ಪೂರ್ವಜರು ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದವರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ತಂದೆ ಅಭಿರಾಮದೇವರಾಯ ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಪಂಪ ಜೈನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದನು.

2. ರಾಜಾಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಬಿರುದುಗಳು

    ಪಂಪನು ವೇಮುಲವಾಡದ ಚಾಲುಕ್ಯ ಅರಸನಾದ ಎರಡನೆಯ ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅರಿಕೇಸರಿ ಕೇವಲ ಸಾಮಂತ ರಾಜನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಪಂಪನಿಗೆ 'ಕವಿಚಕ್ರವರ್ತಿ' ಎಂಬ ಬಿರುದು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ (ಅದು ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು ನೀಡುವ ಬಿರುದು). ಆದರೂ ಪಂಪನಿಗೆ ಅನೇಕ ಗೌರವಾರ್ಥ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದವು:

 * ಬಿರುದುಗಳು: ಕವಿತಾಗುಣಾರ್ಣವ, ಸಂಸಾರ ಸಾರೋದಯ, ಸರಸ್ವತಿ ಮಣಿಹಾರ, ಕನ್ನಡದ ನಾಡೋಜ.

 * ದತ್ತಿ: ಅರಿಕೇಸರಿಯು ಪಂಪನ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಮೆಚ್ಚಿ 'ಧರ್ಮಪುರಿ' ಎಂಬ ಅಗ್ರಹಾರವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದನು.

3. ಪಂಪನ ಕಾವ್ಯ ಕೃತಿಗಳು

    ಪಂಪನು ಎರಡು ಮಹತ್ವದ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇವುಗಳನ್ನು 'ಲೌಕಿಕ' ಮತ್ತು 'ಆಗಮಿಕ' ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅ) ಆದಿಪುರಾಣ  (ಕ್ರಿ.ಶ. 941): ಇದು ಪಂಪನ ಜೈನ ಆಗಮಿಕ (ಧಾರ್ಮಿಕ) ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಮೊದಲ ತೀರ್ಥಂಕರ ಆದಿನಾಥನ ಚರಿತ್ರೆ, ಭರತ-ಬಾಹುಬಲಿಯರ ಕಥೆ ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು; ಕಥಾವಸ್ತು. ಇದು ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಚಂಪೂ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. 16 ಆಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಕೃತಿಯು ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

 * ಭರತನು 'ಭೋಗ'ದ ಸಂಕೇತವಾದರೆ, ಬಾಹುಬಲಿಯು 'ತ್ಯಾಗ'ದ ಸಂಕೇತ.

 * ಭರತ-ಬಾಹುಬಲಿ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಸಂಗವು ಈ ಕಾವ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗ. ಗೆಲುವಿನ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿರುವಾಗ ಬಾಹುಬಲಿಗೆ ವೈರಾಗ್ಯವುಂಟಾಗಿ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವ ಚಿತ್ರಣ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ.

ಆ) ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ (ಪಂಪ ಭಾರತ)

   ಇದರಲ್ಲಿ ಪಂಪನು ವ್ಯಾಸ ಭಾರತದ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಕಾವ್ಯದ ನಾಯಕ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಆಶ್ರಯದಾತ ದೊರೆ ಅರಿಕೇಸರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಅಥವಾ  ಅಭೇದ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ ಪಂಪ. 

* ಕರ್ಣನ ಪಾತ್ರ: ಇಲ್ಲಿ ಪಂಪನ ಪ್ರತಿಭೆ ಎದ್ದು ಕಾಣುವುದು ಕರ್ಣನ ಚಿತ್ರಣದಲ್ಲಿ. ಕಾವ್ಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ "ನೆನೆಯದಿರಣ್ಣ ಭಾರತದೊಳಿಂ ಪೆರರಾರುಮಮಂ ಒಂದೇ ಚಿತ್ತದಿಂ ನೆನೆವೊಡೆ ಕರ್ಣನಂ ನೆನೆಯ" ಎನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಕರ್ಣನ ಉದಾತ್ತತೆಗೆ ಮಾರುಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

5. ಪಂಪನ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೊಡುಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ

 * ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ದೇಶಿ ಸಮನ್ವಯ: ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪ್ರೌಢ ಶೈಲಿ (ಮಾರ್ಗ) ಮತ್ತು ಅಚ್ಚಗನ್ನಡದ ಸೊಗಡನ್ನು (ದೇಶಿ) ಬೆರೆಸಿ ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಿದನು.

 * ತಿರುಳನ್ನಡ: ಪಂಪನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ "ಸಾಜದ ಪುಲಿಗೆರೆಯ ತಿರುಳ್ಗನ್ನಡ" (ಶುದ್ಧ ಕನ್ನಡ) ಬಳಸಿದ್ದಾಗಿ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

 * ರತ್ನತ್ರಯರು: ಪಂಪ, ಪೊನ್ನ ಮತ್ತು ರನ್ನರನ್ನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ 'ರತ್ನತ್ರಯರು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪಂಪನೇ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ.

 * ಪರಂಪರೆ: ಪಂಪನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಲೌಕಿಕ-ಆಗಮಿಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಂತರದ ಅನೇಕ ಜೈನ, ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ವೀರಶೈವ ಕವಿಗಳು ಅನುಸರಿಸಿದರು.

    ಮಹಾಕವಿ ಪಂಪ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಕವಿಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಒಂದು ಭಾಷಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಿರ್ಮಾತೃ. ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ ಗುಣ, ದೇಶಿ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢ ಕಾವ್ಯಶೈಲಿಯ ಮೂಲಕ ಹತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ ಜಗತ್ತಿನ 'ಆದಿಕವಿ'ಯಾಗಿ ಅಜರಾಮರವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಮಹಾಕವಿ ಪೊನ್ನ (ಕ್ರಿ.ಶ. 950)

    ಹತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ 'ರತ್ನತ್ರಯ'ರಲ್ಲಿ ಪೊನ್ನ ಎರಡನೆಯವನು. ಪಂಪನ ನಂತರದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಚಂಪೂ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಜೈನ ಕವಿ ಈತ.

1. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ

 * ಕಾಲ: ಕ್ರಿ.ಶ. 10ನೆಯ ಶತಮಾನ (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 950).

 * ಬೆಳವಣಿಗೆ: ಈತ ತನ್ನನ್ನು ''ಕುರುಳ ಸವಣಂ'' (ಜೈನ ಸನ್ಯಾಸಿ) ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಈತ ಜೈನ ಯತಿಯಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

 * ಆಶ್ರಯದಾತ: ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮೂರನೆಯ ಕೃಷ್ಣನ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದನು.

2. ಬಿರುದುಗಳು ಮತ್ತು ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ

    ಪೊನ್ನನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಮುಕ್ತಕಂಠದಿಂದ ಹೊಗಳಿಕೊಂಡ ಕವಿ. ಆತನ ಪ್ರಮುಖ ಬಿರುದುಗಳು ಮತ್ತು ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

 * ಉಭಯ ಕವಿಚಕ್ರವರ್ತಿ: ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಎರಡೂ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಬಿರುದು ಲಭಿಸಿದೆ. (ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ 'ಕವಿಚಕ್ರವರ್ತಿ' ಬಿರುದು ಪಡೆದ ಮೊದಲಿಗ ಪೊನ್ನ).

 * ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ: ಈತ ತನ್ನನ್ನು "ಅಸಗಂಗೆ ನೂರ್ಮಡಿ, ಕಾಳಿದಾಸಂಗೆ ನೂರ್ಮಡಿ" (ಅಸಗ ಕವಿಗಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು, ಕಾಳಿದಾಸನಿಗಿಂತ ಇನ್ನೂರು ಪಟ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ಹೊಗಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

 * ವಿಮರ್ಶೆ: ಪೊನ್ನನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಪನ ಪ್ರಭಾವ ದಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಪೂರ್ವದ ಕವಿಗಳ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ, ಈತನ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇವಲ 'ಒಣ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ' ಎಂದು ಕೆಲವು ವಿಮರ್ಶಕರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.

3. ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು

ಪೊನ್ನನು ಪ್ರೌಢ ಚಂಪೂ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ:

*  ಶಾಂತಿಪುರಾಣ:  ಇದು ಪೊನ್ನನ ಜೈನಾಗಮಿಕ ಚಂಪು ಮಹಾಕಾವ್ಯ.16ನೆಯ ತೀರ್ಥಂಕರರಾದ ಶಾಂತಿನಾಥರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು 'ಪುರಾಣ ಚೂಡಾಮಣಿ' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

*  ಭುವನೈಕ್ಯ ರಾಮಾಭ್ಯುದಯ: ಇದು ಪೊನ್ನನ ಲೌಕಿಕ ಚಂಪು ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಲೌಕಿಕ ಕಾವ್ಯ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಕೃತಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ.

*  ಜಿನಾಕ್ಷರಮಾಲೆ: ಇದು ಸಹಿತ ಪೊನ್ನನ ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಜೈನಧರ್ಮದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಕೃತಿ.

4. ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು

 * ಚಂಪೂ ಶೈಲಿ: ಪಂಪನಂತೆಯೇ ಗದ್ಯ ಮತ್ತು ಪದ್ಯ ಮಿಶ್ರಿತ ಚಂಪೂ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ರಚನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

 * ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಷ್ಠೆ: ತೀರ್ಥಂಕರರ ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿದ್ದಾನೆ.

 * ಭಾಷಾ ಪಾಂಡಿತ್ಯ: ಸಂಸ್ಕೃತ ಭೂಯಿಷ್ಠವಾದ (ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವ) ಶೈಲಿ ಈತನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

  ಪೊನ್ನನು ತನ್ನ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅತಿಯಾದ ಅಭಿಮಾನ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯದ ಭವ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಆತನ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ರತ್ನತ್ರಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿ, ಹಳಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪೊನ್ನನ ಹೆಸರು ಅಜರಾಮರವಾಗಿದೆ.

ಮಹಾಕವಿ ರನ್ನ (ಕ್ರಿ.ಶ. 949 - 10ನೇ ಶತಮಾನ)

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ 'ರತ್ನತ್ರಯ'ರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ರನ್ನನು ಹತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಪುಟದ ಅನರ್ಘ್ಯ ರತ್ನ. ಆತನ ಉಜ್ವಲ ಕಾವ್ಯಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯಿಂದಾಗಿ ಆತನನ್ನು 'ಶಕ್ತಿಕವಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

1. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ

 * ಕಾಲ: ಕ್ರಿ.ಶ. 949 (ಸೌಮ್ಯ ಸಂವತ್ಸರ).

 * ಜನ್ಮಸ್ಥಳ: ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಧೋಳ (ಪ್ರಾಚೀನ ಹೆಸರು: ಮುದುವೊಳಲ್).

 * ಕುಲ: ಬಳೆಗಾರ ಕುಲ (ಜೈನ ಧರ್ಮ).

 * ಪೋಷಕರು: ತಂದೆ ಜಿನವಲ್ಲಭೇಂದ್ರ, ತಾಯಿ ಅಬ್ಬಲಬ್ಬೆ.

 * ಗುರು: ಅಜಿತಸೇನ ಮುನಿ.

 * ಆಶ್ರಯದಾತರು: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚಾವುಂಡರಾಯ ಮತ್ತು ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆ. ನಂತರ ಚಾಲುಕ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಆಹವಮಲ್ಲ ತೈಲಪ ಮತ್ತು ಆತನ ಮಗ ಇರಿವಬೆಡಂಗ ಸತ್ಯಾಶ್ರಯ.

 * ಬಿರುದು: ತೈಲಪ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಿಂದ 'ಕವಿಚಕ್ರವರ್ತಿ' ಎಂಬ ಬಿರುದು ಪಡೆದನು.

2. ರನ್ನನ ಕೃತಿಗಳು

ರನ್ನನು ಒಟ್ಟು ಐದು ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಮಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವುದು ಕೇವಲ ಎರಡು ಮಾತ್ರ.

*  ಅಜಿತನಾಥ ಪುರಾಣ:  ಇದು ಮಹಾಕವಿ ರನ್ನನ ಆಗಮಿಕ (ಧಾರ್ಮಿಕ) ಚಂಪು ಮಹಾಕಾವ್ಯ. 12 ಆಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಜೈನ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಅಜಿತನಾಥನ ಅಥವಾ ಅಜಿತ ತೀರ್ಥಂಕರನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

*  ಸಾಹಸಭೀಮ ವಿಜಯ: ಇದು ಮಹಾಕವಿ ರನ್ನನ ಲೌಕಿಕ ಮಹಾ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದು 'ಗದಾಯುದ್ಧ'ಯೆಂದೇ ಸುಪ್ಸಿದ್ದವಾಗಿದೆ. ಭೀಮ - ದುರ್ಯೋಧನರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಅರ್ಧ ದಿನದ ಗದಾಯುದ್ಧ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲ ಕಥಾವಸ್ತು.

*  ಪರಶುರಾಮ ಚರಿತೆ: ರನ್ನನ ಈ ಲೌಕಿಕ ಕಾವ್ಯ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ.

*  ಚಕ್ರೇಶ್ವರ ಚರಿತೆ: ಇದು ಸಹಿತ ರನ್ನನ ಲೌಕಿಕ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಉಪಲಬ್ಧವಿಲ್ಲ.

*  ರನ್ನ ಕಂದ: ರಂಗನ ಈ ನಿಘಂಟು ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಇದು ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ನಿಘಂಟು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. 

3. 'ಗದಾಯುದ್ಧ' (ಸಾಹಸಭೀಮ ವಿಜಯ) - ಕಾವ್ಯದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ

    ಇದು ರನ್ನನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿ. ಚಂಪೂ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ಕಾವ್ಯವು ಮಹಾಭಾರತದ ಅಂತಿಮ ಘಟ್ಟವಾದ ಭೀಮ-ದುರ್ಯೋಧನರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

 * ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಹೋಲಿಕೆ: ಈ ಕಾವ್ಯದ ನಾಯಕ ಭೀಮ. ರನ್ನನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯದಾತ ಇರಿವಬೆಡಂಗ ಸತ್ಯಾಶ್ರಯನನ್ನು ಭೀಮನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ (ತಗುಟ್ಟಿ) ಈ ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ.

 * ನಾಟಕೀಯತೆ: ಕೇವಲ ಅರ್ಧ ದಿನದ ಕಥೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಿಂಹಾವಲೋಕನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

 * ಉದಾತ್ತ ದುರ್ಯೋಧನ: ಕಾವ್ಯದ ನಾಯಕ ಭೀಮನಾದರೂ, ರನ್ನನ ಪೂರ್ತಿ ಅನುಕಂಪ ಇರುವುದು ಪ್ರತಿ ನಾಯಕನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ. ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಒಬ್ಬ 'ಛಲದಂಕಮಲ್ಲ' ಮತ್ತು 'ಅಭಿಮಾನಧನ'ನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿ ಆತನನ್ನು ಉದಾತ್ತೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

 * ವೈಶಂಪಾಯನ ಸರೋವರ ಪ್ರಸಂಗ: ಭೀಮನ ಆರ್ಭಟಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ನೀರೊಳಗೆ ಅಡಗಿದ್ದ ಕೌರವನ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ರೀತಿ ರನ್ನನ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿಯ ಉತ್ತುಂಗವಾಗಿದೆ.

4. ರನ್ನನ ಕಾವ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶೈಲಿ

 * ಶಕ್ತಿಕವಿ: ರನ್ನನ ಶಬ್ದ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಮಿಂಚಿನ ಸಂಚಲನವಿದೆ. ಆತನ ವರ್ಣನೆಗಳು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತಿರುತ್ತವೆ.

 * ಪಂಪನ ಪ್ರಭಾವ: ಪಂಪನ ಕಾವ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೂ, ತನ್ನದೇ ಆದ 'ರನ್ನ ಶೈಲಿ'ಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

 * ಜಲಮಂತ್ರೋಪದೇಶ: ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ಜಲಮಂತ್ರ ಪಡೆದು ಸರೋವರ ಸೇರುವ ದುರ್ಯೋಧನನ ಚಿತ್ರಣ ಅತ್ಯಂತ ನಾಟಕೀಯವಾಗಿದೆ.

 * ಸಮನ್ವಯ: ರನ್ನನು ತನ್ನನ್ನು "ರನ್ನಂ ವೈಯಾಕರಣಂ" ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಭಾಷೆಯ ಮೇಲೆ ಆತನಿಗಿದ್ದ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

  "ಕುರುಕುಲಾರ್ಕನುಮರ್ಕನುಮಸ್ತಮೆಯ್ದಿದರ್" (ಕುರುಕುಲದ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಸೂರ್ಯ ಇಬ್ಬರೂ ಮುಳುಗಿದರು) ಎಂಬ ಧ್ವನಿಪೂರ್ಣ ಸಾಲಿನ ಮೂಲಕ ದುರ್ಯೋಧನನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ರನ್ನ ಚಿತ್ರಿಸಿದ ರೀತಿ ಅದ್ವಿತೀಯ. ತನ್ನ ಧೀಮಂತ ಪ್ರತಿಭೆಯಿಂದ ರನ್ನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಸುವರ್ಣ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಅಜರಾಮರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೯೫೦)

    ಕನ್ನಡದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ನಾಗವರ್ಮರು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮ ಕಾದಂಬರಿ, ಛಂದೋಂಬುಧಿಗಳ ಕರ್ತೃ. ಎರಡನೆಯ ನಾಗವರ್ಮ ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೧೪೫ರಲಿ ಜೀವಿಸಿದ್ದವನು. ಈತ ಕರ್ನಾಟಕ ಭಾಷಾಭೂಷಣ, ಕಾವ್ಯಾವಲೋಕನಗಳ ಕರ್ತೃ. 

    ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮನು ಕೇವಲ ಕವಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಬುದ್ಧ ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರನೂ ಆಗಿದ್ದ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ. ಹೀಗೆ ಈತ ಕವಿಯಗಿದ್ದಂತೆಯೇ, ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರನಾಗಿದ್ದುದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ. 1೦ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮ ಒಬ್ಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕವಿ. ಜೈನ ಕವಿಗಳೇ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದು ತನ್ನದೇ ಆದ ಛಾಪು ಮೂಡಿಸಿದ ಇವನ ಕುರಿತಾದ ಸಮಗ್ರ ವಿವರಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ:

೨. ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟತೆ

    ೧೦ನೆಯ ಶತಮಾನವು ಪಂಪ, ಪೊನ್ನ, ರನ್ನರಂತಹ ಮಹಾನ್ ಜೈನ ಕವಿಗಳ ಯುಗ. ಈ ಕವಿಗಳು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯದಾತ ರಾಜರ ಆಶೋತ್ತರಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ನಾಗವರ್ಮನು ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಒತ್ತಡಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗದೆ, "ಶುದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯ" ಧೋರಣೆಯನ್ನು ತಳೆದನು. ಸಂಸ್ಕೃತದ ಬಾಣಭಟ್ಟನ ಗದ್ಯ ಕಾವ್ಯ 'ಕಾದಂಬರಿ'ಯನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತಂದ ಈತ, ವೈದಿಕ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಾವ್ಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

೩. ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು

ಅ) ಕಾದಂಬರಿ (ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯ)

  ಇದು ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿ. ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಹೀಗಿವೆ:

 * ಮೂಲ: ಸಂಸ್ಕೃತದ ಬಾಣಭಟ್ಟನ 'ಕಾದಂಬರಿ' ಗದ್ಯ ಕಾವ್ಯ ಇದರ ಆಧಾರ. ಆದರೆ ನಾಗವರ್ಮನು ಇದನ್ನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಚಂಪೂ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ (ಗದ್ಯ-ಪದ್ಯ ಮಿಶ್ರಿತ) ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ.

 * ಸ್ವತಂತ್ರ ಅನುವಾದ: ಇದು ಕೇವಲ ಪಡಿಯಚ್ಚಲ್ಲ. ನಾಗವರ್ಮನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಭೆಯಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಸ್ವಂತಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇದನ್ನು 'ವಿದಗ್ಧ ಮಹಾಕಾವ್ಯ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

 * ವಸ್ತುವಿಷಯ: ಇದು ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಕಾವ್ಯ. ಚಂದ್ರಾಪೀಡ-ಕಾದಂಬರಿ ಹಾಗೂ ಪುಂಡರೀಕ-ಮಹಾಶ್ವೇತೆಯರ ಜನ್ಮ ಜನ್ಮಾಂತರದ ಪ್ರಣಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

 * ತತ್ವ: ನಿರ್ಮಲವಾದ ಪ್ರೇಮವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ, ಅದು ಜನ್ಮ ಜನ್ಮಾಂತರಕ್ಕೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅಮರ ಸಂದೇಶ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು 'ಶೃಂಗಾರ ಸಾಗರ' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆ) ಛಂದೋಂಬುಧಿ (ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥ)

 * ಇದು ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಛಂದೋಗ್ರಂಥ.

 * ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ ಮೊದಲ ಕೃತಿ ಇದು.

 * ಹಳಗನ್ನಡದ ಛಂದೋಲಯಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಖರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಹರಿತವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಾಗವರ್ಮ ಇಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

೪. ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾವಸ್ತು ಮತ್ತು ಪಾತ್ರಗಳು

    'ಕಾದಂಬರಿ' ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವವರ್ಗದ ಕನ್ಯೆಯರಾದ ಕಾದಂಬರಿ-ಮಹಾಶ್ವೇತೆಯರು ಮತ್ತು ಮಾನವ ವರ್ಗದ (ಶಾಪಗ್ರಸ್ತ ದೇವಾಂಶ ಸಂಭೂತರು) ಚಂದ್ರಾಪೀಡ-ಪುಂಡರೀಕರ ನಡುವಿನ ಪ್ರೇಮ ಅತೀಂದ್ರಿಯವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮದ 'ಭವಾವಳಿ'ಯ (ಜನ್ಮ ಜನ್ಮಾಂತರದ ಚಕ್ರದ) ಪ್ರಭಾವವಿದ್ದರೂ, ಕವಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಣಯದ ಉತ್ಕಟತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

೫. ಉಪಸಂಹಾರ

    ಒಂದನೆಯ ನಾಗವರ್ಮನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಈ 'ವಿದಗ್ಧ ಕಾವ್ಯ ಮಾರ್ಗ' ಮುಂದೆ ಬಂದ ದುರ್ಗಸಿಂಹ (ಪಂಚತಂತ್ರ) ಮತ್ತು ರುದ್ರಭಟ (ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಜಯ) ರಂತಹ ಕವಿಗಳಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾಯಿತು. ಒಬ್ಬ ಉತ್ತಮ ಕವಿಯಾಗಿ 'ಕಾದಂಬರಿ'ಯನ್ನೂ, ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರನಾಗಿ 'ಛಂದೋಂಬುಧಿ'ಯನ್ನೂ ನೀಡಿದ ನಾಗವರ್ಮ ಕನ್ನಡ ಸಾರಸ್ವತ ಲೋಕದ ಅಪ್ರತಿಮ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ.

ಎರಡನೆಯ ನಾಗವರ್ಮ (ಕ್ರಿ.ಶ. ಸುಮಾರು 990)

   ಒಂದನೇ ನಾಗವರ್ಮ ಕವಿ ಹಾಗೂ ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರ ಕಾರನಾದರೆ, ಎರಡನೆಯ ನಾಗವರ್ಮ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಕರಣಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರನಾಗಿದ್ದದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ.  

ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿ

    ಎರಡನೆಯ ನಾಗವರ್ಮನು ಒಟ್ಟು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವುಗಳ ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ:

*  ಕಾವ್ಯಾವಲೋಕನ: ಇದು ಕಾವ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಎರಡನೆಯ ನಾಗವರ್ಮನ  ವಿಧಗ್ಧ ಗ್ರಂಥ. ಇದರ ಮೊದಲ ಭಾಗವೇ 'ಶಬ್ದಸ್ಮೃತಿ'. ಶಬ್ದಸ್ಮೃತಿ ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಕುರಿತ ಮೊದಲ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕೃತಿ ಎನ್ನಬಹುದು. ಕಾವ್ಯಾವಲೋಕನದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರೆ ಇದೊಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕೃತಿಯೇ ಸರಿ.

*  ಕರ್ನಾಟಕ ಭಾಷಾಭೂಷಣ: ಇದು ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಗ್ರಂಥ.

*  ವಸ್ತುಕೋಶ: ಇದು ಒಂದು ನಿಘಂಟು. 

*  ಛಂದೋವಿಚಿತಿ: ಇದು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಗ್ರಂಥ.

ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ

ಅ) ಶಬ್ದಸ್ಮೃತಿ - ವ್ಯಾಕರಣದ ಬುನಾದಿ:

ಇದು 'ಕಾವ್ಯಾವಲೋಕನ'ದ ಮೊದಲ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕೃತಿಯಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಅರ್ಹತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಆದರೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಜ್ಞಾ, ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ತದ್ಧಿತ, ಆಖ್ಯಾತ ಮುಂತಾದ ವ್ಯಾಕರಣದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ.

ಕರ್ನಾಟಕ ಭಾಷಾಭೂಷಣ:

    ಇದು ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸೂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಯತ್ನ. ಕೇಶಿರಾಜನ 'ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ' ಬರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ಒಂದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರೂಪ ನೀಡಿದ ಕೀರ್ತಿ ನಾಗವರ್ಮನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಕೇಶಿರಾಜನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ

ಕನ್ನಡದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ಯಾಕರಣಕಾರ ಕೇಶಿರಾಜನು ತನ್ನ 'ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ'ವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಎರಡನೆಯ ನಾಗವರ್ಮನ 'ಶಬ್ದಸ್ಮೃತಿ'ಯನ್ನೇ ಮೂಲ ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

 * ನಾಗವರ್ಮನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ವ್ಯಾಕರಣದ ಬುನಾದಿಯ ಮೇಲೆ ಕೇಶಿರಾಜನು ಭವ್ಯವಾದ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

 * 'ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ'ವು ನಾಗವರ್ಮನ 'ಶಬ್ದಸ್ಮೃತಿ'ಯ ವಿಸ್ತೃತ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ಕೃತ ರೂಪವೆಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು.

ಇತರ ಕೃತಿಗಳು

 * ವಸ್ತುಕೋಶ: ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ ವಿವರಣೆ ನೀಡುವ ನಿಘಂಟು.

 * ಛಂದೋವಿಚಿತಿ: ನಾಗವರ್ಮನು ತನ್ನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಈತ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪಿಂಗಲ ಮತ್ತು ಜಯದೇವಾಚಾರ್ಯರ ಛಂದಸ್ಸಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿರಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

    ಎರಡನೆಯ ನಾಗವರ್ಮನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ "ಮಹಾನ್ ಲಾಕ್ಷಣಿಕ". ಕಾವ್ಯ ರಚನೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು  ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಈತನ ಪಾತ್ರ ದೊಡ್ಡದು. ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನಾಗವರ್ಮನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಹಾದಿಯು ಮುಂದೆ ಬಂದ ಎಲ್ಲ ವ್ಯಾಕರಣಕಾರರಿಗೂ ದಾರಿದೀಪವಾಯಿತು. ಈತನ ಕೃತಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಮಾಣ ಗ್ರಂಥಗಳಾಗಿವೆ.

ದುರ್ಗಸಿಂಹ (ಕ್ರಿ. ಶ. ಸು. 1031) - ಕಥಾ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಾರ್ವಭೌಮ

    ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಪಂಪಯುಗದಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ ಕವಿಗಳ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದವನು ಹಾಗೂ ಹಳಗನ್ನಡದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಥೆಗಾರನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು ದುರ್ಗಸಿಂಹ. ದುರ್ಗಸಿಂಹನು ಹಳಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಛಾಪು ಮೂಡಿಸಿದ ಮಹಾನ್ ಕವಿ. ಈತ ಶಿವಕೋಟ್ಯಾಚಾರ್ಯರ ನಂತರ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕಥೆಗಾರ. ಕವಿತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಗದ್ಯವನ್ನು ಅಷ್ಟೇ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಬಳಸಿದ ಈತನ ಕೃತಿ 'ಪಂಚತಂತ್ರ' ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

1. ಜೀವನ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ

 * ಕಾಲ ಮತ್ತು ರಾಜಾಶ್ರಯ: ದುರ್ಗಸಿಂಹನು ಕ್ರಿ.ಶ. 11ನೇ ಶತಮಾನದ (ಸುಮಾರು 1031) ಕವಿ. ಈತ ಕಲ್ಯಾಣದ ಚಾಲುಕ್ಯ ದೊರೆ ಜಗದೇಕಮಲ್ಲ ಜಯಸಿಂಹನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ 'ದಂಡನಾಯಕ'ನಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು 'ಸಂಧಿವಿಗ್ರಹಿ'ಯಾಗಿಯೂ (ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಮಂತ್ರಿ) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದವನು.

 * ಜನ್ಮಸ್ಥಳ: ಈತನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ ಕಿಸುಗಾಡು ನಾಡಿನ 'ಸಯ್ಯಡಿ' ಎಂಬ ಅಗ್ರಹಾರ. ಸಂಶೋಧಕರ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಇಂದಿನ ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೋಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ 'ಸವಡಿ' ಅಥವಾ 'ಚವಡಿ'. ಕವಿಯು ತಾನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ 'ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ ದೇವಾಲಯ'ದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದು, ಇಂದಿಗೂ ಸವಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಾಲಯ ಇರುವುದು ಈ ವಾದಕ್ಕೆ ಪುಷ್ಟಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.

 * ವಂಶಾವಳಿ: ತಂದೆ ಈಶ್ವರಾರ್ಯ, ತಾಯಿ ರೇವಕಬ್ಬೆ. ಈತ ಗೌತಮ ಗೋತ್ರದ ಕಮ್ಮೆ ಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕವಿ. ಈತನ ಗುರು ಮಹಾಯೋಗಿ ಶಂಕರಭಟ್ಟ.

2. ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟತೆ

 * ಚಂಪೂ ಶೈಲಿಯ ಮಾರ್ಪಾಡು: ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯಗಳು (ಗದ್ಯ-ಪದ್ಯ ಮಿಶ್ರಿತ) ಪದ್ಯ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ದುರ್ಗಸಿಂಹನು ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮೀರಿ ಗದ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ನೀಡಿದನು. ದೀರ್ಘವಾದ ಸಮಾಸಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳ ಬಳಕೆಯ ನಡುವೆಯೂ ಕಥೆಯನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ದಾಟಿಸುವ ಕಲೆ ಇವನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿತ್ತು.

 * ಕಥೆಗಾರಿಕೆ: ಈತನನ್ನು 'ಕಥೆಯೊಳಗಿನ ಕಥೆ' ಹೇಳುವ ಕಲೆಗಾರ ಎನ್ನಬಹುದು. ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪಾತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾನವ ಸಹಜ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ತಂತ್ರ ಇವನದು.

3. 'ಕರ್ನಾಟಕ ಪಂಚತಂತ್ರ' - ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕೃತಿ

ದುರ್ಗಸಿಂಹನ 'ಪಂಚತಂತ್ರ' ಕೇವಲ ಒಂದು ಅನುವಾದವಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅನುವಾದ ಕೃತಿ.

 * ಮೂಲ: ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಶರ್ಮನ ಪಂಚತಂತ್ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ, ದುರ್ಗಸಿಂಹನು ವಸುಭಾಗ ಭಟ್ಟನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ.

 * ರಚನೆ: ಇದರಲ್ಲಿ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕರಣಗಳಿವೆ (ತಂತ್ರಗಳು):

   * ಭೇದ ಪ್ರಕರಣ

   * ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಕರಣ

   * ವಿಶ್ವಾಸ ಪ್ರಕರಣ

   * ವಂಚನಾ ಪ್ರಕರಣ

   * ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯ ಪ್ರಕರಣ

 * ಕಥಾ ಸಂಪುಟ: ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 65 ಕಥೆಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೂ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಕಥೆ (ಮುಖಕಥೆ) ಇದ್ದು, ಅದರ ಒಳಗೆ ಹಲವಾರು ಉಪಕಥೆಗಳು ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಡಾ. ಎಂ. ಚಿದಾನಂದಮೂರ್ತಿಯವರು ಇದನ್ನು "ಕತೆಯೊಳಗಿನ ಕತೆ" ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.

4. ನೀತಿ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮದ ಭೋಧನೆ

    ದುರ್ಗಸಿಂಹನು ತನ್ನ ಕೃತಿಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗೆ ರಾಜನೀತಿ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

 * ಉದಾಹರಣೆ: 'ವಿಶ್ವಾಸ ಪ್ರಕರಣ'ದಲ್ಲಿ ಹಗೆಯಾದವನು ಮಿತ್ರನಂತೆ ನಟಿಸಿದರೂ ಅವನನ್ನು ನಂಬಬಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು "ಗೂಗೆಗಳು ತುಂಬಿದ್ದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಕಾಗೆಗಳು ಸುಟ್ಟ ಕಥೆ"ಯ ಮೂಲಕ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

5. ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮಹತ್ವ

 * ದೇಶಿ ಸೊಬಗು: ಈತ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರಭಾವವಿದ್ದರೂ ಕನ್ನಡದ ಗಾದೆಗಳು, ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ ಕೃತಿಗೆ 'ಕನ್ನಡತನ'ದ ಸೊಬಗನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ.

 * ರಂ.ಶ್ರೀ. ಮುಗಳಿಯವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ: ರಂ.ಶ್ರೀ. ಮುಗಳಿಯವರು ದುರ್ಗಸಿಂಹನ ಪಂಚತಂತ್ರವನ್ನು "ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಸಂದ ಒಂದು ವಿದಗ್ಧ ಕೃತಿ" ಎಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 * ಸ್ಥಾನ: ಪಂಪ-ರನ್ನರ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಾಂಶ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ, ದುರ್ಗಸಿಂಹನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕಥನಾಂಶ ಮತ್ತು ಲೋಕನೀತಿ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಹಳಗನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಗದ್ಯ ಕವಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಸಿಂಹನಿಗೆ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನವಿದೆ.

    ದುರ್ಗಸಿಂಹನು ಒಬ್ಬ ಸಮರ್ಥ ದಂಡನಾಯಕನಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದನೋ, ಅಷ್ಟೇ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ 'ಪಂಚತಂತ್ರ'ದ ಮೂಲಕ ಲೋಕದ ಚತುರತೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಈತನ ಕಥನ ಕಲೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೇ ಈತನನ್ನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಮರನನ್ನಾಗಿಸಿದೆ.

ನಾಗಚಂದ್ರ (ಕ್ರಿ.ಶ.ಸು. 1100) - ಅಭಿನವ ಪಂಪ

      ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ 'ಅಭಿನವ ಪಂಪ' ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು ನಾಗಚಂದ್ರ ಕವಿ. ಪಂಪನ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೈನ ರಾಮಾಯಣ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಈತನದು.

    ನಾಗಚಂದ್ರನು 12ನೇ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1100) ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂಪೂ ಕವಿ. ಪಂಪನ ಕಾವ್ಯಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಮಾರುಹೋಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು 'ಅಭಿನವ ಪಂಪ' ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡರೂ, ಕಾವ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಹಾದಿಯನ್ನು ತುಳಿದ ಕವಿ ಈತ.

ಜೀವನ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ

 * ಕಾಲ: ಕ್ರಿ.ಶ. 1100.

 * ಸ್ಥಳ: ಈತ ಇಂದಿನ ವಿಜಯಪುರದಲ್ಲಿ (ಬಿಜಾಪುರ) ಮಲ್ಲಜಿನೇಂದ್ರ ಮಂದಿರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ವಿಜಯಪುರ ಈತನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

 * ಬಿರುದುಗಳು: 'ಕವಿತಾ ಮನೋಹರ', 'ಭಾರತೀ ಕರ್ಣಪೂರ', ಮತ್ತು 'ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿದ್ಯಾಧರ'.

 * ಧರ್ಮ: ಅತ್ಯಂತ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಜೈನ ಧರ್ಮೀಯನಾದ ಈತ, ತನ್ನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು

  ನಾಗಚಂದ್ರನು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಚಂಪೂ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ:

 * ಮಲ್ಲಿನಾಥ ಪುರಾಣ: ಇದು ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರರಾದ ಮಲ್ಲಿನಾಥರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಆಗಮಿಕ ಕಾವ್ಯ.

 * ರಾಮಚಂದ್ರ ಚರಿತ ಪುರಾಣ (ಪಂಪ ರಾಮಾಯಣ): ಇದು ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಜೈನ ರಾಮಾಯಣ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಜೈನ ಸಂಪ್ರದಾಯದ (ವಿಮಲಸೂರಿಯ 'ಪಉಮಚರಿಯ' ಆಧಾರಿತ) ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

'ರಾಮಚಂದ್ರ ಚರಿತ ಪುರಾಣ'ದ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ: ರಾವಣನ ಉದಾತ್ತೀಕರಣ

    ನಾಗಚಂದ್ರನ ರಾಮಾಯಣದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಚಿತ್ರಣ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದರೆ, ನಾಗಚಂದ್ರನು ಆತನನ್ನು ಒಬ್ಬ 'ಉದಾತ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿ'ಯನ್ನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

 * ವಿಧಿಯ ವಿಲಾಸ: ರಾವಣನು ಮೂಲತಃ ಕೆಟ್ಟವನಲ್ಲ, ಮಹಾನ್ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ನೀತಿವಂತ. ಆದರೆ "ವಿಧಿಯ ವಿಲಾಸದಿಂದ" (ದೈವದ ಆಟದಿಂದ) ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಅಧಃಪತನಕ್ಕಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

 * ಅಜ್ಞಾನದ ತಪ್ಪು: ಅರಿಯದ ಮಗುವು ಕುದಿಯುವ ಹಾಲನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಂತೆ, ರಾವಣನು ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಒಂದೇ ಒಂದು ತಪ್ಪನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಆತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

 * ಪರಾಂಗನಾ ವಿರತಿ: ರಾವಣನು ಹಿಂದೆ ಎಷ್ಟೋ ರಾಜರನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಆತನ ಮನಸ್ಸು 'ಪದ್ಮಪತ್ರದ ಮೇಲಿನ ಜಲಬಿಂದು'ವಿನಂತೆ ಚಂಚಲವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ವಿವರಣೆ.

ರಾವಣನ ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆ: 'ಕದಡಿದ ಸಲಿಲಂ ತಿಳಿವಂದದೆ'

    ನಾಗಚಂದ್ರನು ರಾವಣನ ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಸೀತೆಯು ರಾಮನ ಮೇಲಿಟ್ಟಿರುವ ಅಚಲವಾದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನ ತಪ್ಪಿನ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಕವಿ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಉಪಮೆಯ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ:"

                          ಕದಡಿದ ಸಲಿಲಂ ತಿಳಿವಂ-

 ದದೆ ತನ್ನಿಂ ತಾನೆ ತಿಳಿದ ದಶವದನಂಗಾ-

 ದುದು ವೈರಾಗ್ಯಂ ಸೀತೆಯೊ-

 ಳುದಾತ್ತನೊಳ್ ಪುಟ್ಟದಲ್ತೆ ನೀಲಿರಾಗಂ"

ಅರ್ಥ: ಕದಡಿದ ನೀರು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೇ ತಿಳಿಯಾಗುವಂತೆ, ರಾವಣನ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡಿದ್ದ ಮನಸ್ಸು ತಿಳಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆತನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಹುಟ್ಟಿ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಭಾವ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮಹತ್ವ

 * ಪರಂಪರೆಯ ಬದಲಾವಣೆ: ನಾಗಚಂದ್ರನಿಗಿಂತ ಮುಂಚಿನ ಕವಿಗಳು ಲೌಕಿಕ (ರಾಜಾಶ್ರಯ) ಮತ್ತು ಆಗಮಿಕ (ಧರ್ಮ) ಎಂಬ ಎರಡು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ನಾಗಚಂದ್ರನು ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮೀಕರಿಸಿ ಹೊಸದೊಂದು 'ಜೈನ ರಾಮಾಯಣ' ಪರಂಪರೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದನು.

 * ಭಾಷಾ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರ: ನಾಗಚಂದ್ರನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಳಗನ್ನಡವು ನಡುಗನ್ನಡಕ್ಕೆ ಹೊರಳುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ದೇಸಿ ಶೈಲಿಗಳ ಸಮನ್ವಯವು ಈತನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

    ಪಂಪನಿಗೆ ಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ, ರನ್ನನಿಗೆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ ಇದ್ದಂತಹ ಅನುಕಂಪ ನಾಗಚಂದ್ರನಿಗೆ ರಾವಣನ ಮೇಲಿದೆ. ರಾವಣನನ್ನು ಒಬ್ಬ 'ದುರಂತ ನಾಯಕ'ನನ್ನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಾಗಚಂದ್ರನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಶಿವ (ಕ್ರಿ. ಶ. ಸು. 1100)

    ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಪಂಪಯುಗದ ಕೊನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಹತ್ವದ ಜೈನ ಕವಿ ಬ್ರಹ್ಮಶಿವ. 

    ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನು 11 ಅಥವಾ 12ನೇ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿದ್ದ ಕವಿ. ಈತ ಹಳಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ 'ಮತೀಯ ಕವಿ'. ಜೈನ ಧರ್ಮದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುವುದು ಈತನ ಕಾವ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಅನಿವಾರ್ಯತೆ

    ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮವು ತನ್ನ ಸುವರ್ಣ ಯುಗವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಇಳಿಮುಖವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

 * ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಲ್ಲಟ: ಒಂದು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದ ಜೈನ ಧರ್ಮವು ರಾಜಾಶ್ರಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಜನರು ಬೇರೆ ಧರ್ಮಗಳತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು.

 * ಧರ್ಮ ರಕ್ಷಣೆ: ಇಂತಹ ಸಂಕಷ್ಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಜನರ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಗಳಿಸುವುದು ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನಂತಹ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಇದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಈತ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನು.

ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿ: 'ಸಮಯ ಪರೀಕ್ಷೆ'

    ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿ 'ಸಮಯ ಪರೀಕ್ಷೆ'. ಇದು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ.

 * ಸಮಯ ಎಂದರೆ ಧರ್ಮ: ಇಲ್ಲಿ 'ಸಮಯ' ಎಂದರೆ ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಪಂಥ ಎಂದರ್ಥ. ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ, ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಜೈನ ಧರ್ಮವೇ ಹೇಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವುದು ಈ ಕೃತಿಯ ಆಶಯ.

 * ವಿಡಂಬನಾ ಶೈಲಿ: ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನು ಅನ್ಯ ಮತಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಟೀಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಚಾಟಿಯೇಟಿನಂತಹ ವಿಡಂಬನೆಯ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳ ದೋಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಡಂಬನೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕತೆ

    ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನು ಕೇವಲ ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿದ್ದ ವಂಚನೆ ಮತ್ತು ಅನೈತಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

 * ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮನೋಭಾವದ ವಿಡಂಬನೆ: ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ವರ್ತಕರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತರು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮೋಸದ ಜಾಲವನ್ನು ಈತ ಕಟುವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.

   * ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಒಂದು ಅಳತೆ (ಬಳ್ಳ/ಸೇರು), ಮಾರುವಾಗ ಇನ್ನೊಂದು ಅಳತೆಯನ್ನು ಬಳಸುವ ವರ್ತಕರ ವಂಚನೆಯನ್ನು ಈತ ಬಯಲಿಗೆಳೆದಿದ್ದಾನೆ.

   * ಇದನ್ನು ಡಾ. ಎಂ. ಚಿದಾನಂದಮೂರ್ತಿಯವರು "ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಎಂಬುದು ಗುಪ್ತ ಮೋಸದ ನಾಗರಿಕ ರೂಪ" ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನ ಆಶಯಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 * ಸಮಾಜಮುಖಿ ಚಿಂತನೆ: ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅಂಧಶ್ರದ್ಧೆಗಳನ್ನು ಈತ ಹಾಸ್ಯ ಲೇಪಿತವಾಗಿ ವಿಡಂಬಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ

 * ನಯಸೇನನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ: ನಯಸೇನನು ತನ್ನ 'ಧರ್ಮಾಮೃತ'ದ ಮೂಲಕ ಜೈನ ಧರ್ಮದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನು ತಾರ್ಕಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿಡಂಬನೆಯ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದನು.

 * ಭಾಷೆ: ಈತನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಳಗನ್ನಡದ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯ ಜೊತೆಗೆ ವಿಡಂಬನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಸರಳತೆ ಎರಡೂ ಮಿಳಿತವಾಗಿವೆ.

    ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನು ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಶಕ್ತಿಯುತ ಆಯುಧವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಕವಿ ಎನ್ನಬಹುದು.

ನಯಸೇನ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1112) - "ನಗೆಗಾರ ನಯಸೇನ"

    ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಪಯುಗದ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿ ನಯಸೇನ ಮತ್ತು ಆ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರಗಳ ಕುರಿತಾದ ವಿವರವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ:

    ನಯಸೇನನು 12ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿದ್ದ ಮಹತ್ವದ ಜೈನ ಕವಿ. ಹಳಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಅತಿಯಾದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕನ್ನಡದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಿದವರಲ್ಲಿ ಈತ ಮೊದಲಿಗ.

1. ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿ: ಧರ್ಮಾಮೃತ

 * ವಸ್ತು: ಜೈನ ಧರ್ಮದ 15 ಪರಮ ಗುಣಗಳನ್ನು (ವ್ರತಗಳನ್ನು) ವಿವರಿಸಲು ಈತ ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನು.

 * ರಚನೆ: ಇದರಲ್ಲಿ 14 ಆಶ್ವಾಸಗಳಿದ್ದು, ಧರ್ಮದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಶುಷ್ಕವಾಗಿ ಹೇಳದೆ, ಮನರಂಜನೆಯ ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಉಪಕಥೆಗಳಿದ್ದು ಓದುಗರಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲ ಮೂಡಿಸುತ್ತವೆ.

2. ಭಾಷಾ ಚಳುವಳಿ ಮತ್ತು "ಶುದ್ಧ ಕನ್ನಡ"ದ ಹರಿಕಾರ

   ನಯಸೇನನು ಕೇವಲ ಕವಿಯಲ್ಲ, ಭಾಷಾ ಸುಧಾರಕನೂ ಹೌದು. ಅಂದಿನ ಕವಿಗಳು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುವುದನ್ನು ಈತ ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದನು.

 * ತರ್ಕ: "ಕನ್ನಡವನ್ನು ಬಳಸುವಾಗ ಕನ್ನಡವನ್ನೇ ಬಳಸಿ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಬಳಸುವಾಗ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನೇ ಬಳಸಿ; ಇವೆರಡನ್ನೂ ಬೆರೆಸುವುದು ತುಪ್ಪದಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ಬೆರೆಸಿದಂತೆ ಅಸಹ್ಯ" ಎಂಬುದು ಈತನ ವಾದವಾಗಿತ್ತು.

 * ಶೈಲಿ: ಈತ ತನ್ನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸರಳ ಕನ್ನಡ, ಗಾದೆಗಳು ಮತ್ತು ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಹೇರಳವಾಗಿ ಬಳಸಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದನು.

3. ವಿಡಂಬನಾ ಕಲೆ: "ಸೆಟ್ಟಿಯ ಬಳ್ಳಂ ಕಿರಿದು"

    ನಯಸೇನನು ತನ್ನ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಡಂಬನೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿ.

 * ಅನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿನ ಅಸಂಗತತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಡೋಂಗಿತನವನ್ನು ಈತ ಹಾಸ್ಯದ ಮೂಲಕ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ.

 * "ಸೆಟ್ಟಿಯ ಬಳ್ಳಂ ಕಿರಿದು" (ಸೆಟ್ಟಿಯ ಸೇರು ಚಿಕ್ಕದು) ಎಂಬ ಈತನ ಮಾತು ಇಂದಿಗೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಾದೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಅಂದಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ವಂಚನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಅಣಕಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಂಪಯುಗದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಯ ಗಾಳಿ

    ಪಂಪನಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಹಳಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಈ ಯುಗವು 12ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಯ ಹಂತಕ್ಕೆ ತಲುಪಿತು:

1. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸೀಮಿತ ವ್ಯಾಪ್ತಿ

 * ರಾಜಾಶ್ರಯದ ಬಂಧನ: ಹಳಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾಜಾಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕವಿಗಳು ರಾಜರನ್ನು ಹೊಗಳುವ 'ಲೌಕಿಕ' ಕಾವ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಿದರು.

 * ಪಂಡಿತ ಪ್ರಿಯತೆ: ಸಂಸ್ಕೃತ ಭೂಯಿಷ್ಠವಾದ 'ಚಂಪೂ' ಶೈಲಿಯು ಕೇವಲ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಇದು *"ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಡಲೆ"*ಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಅರಮನೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ "ಗಗನ ಕುಸುಮ" (ಎಟುಕದ ಹೂವು) ಆಯಿತು.

2. ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ

 * ಚಾಲುಕ್ಯರ ಪತನ: ಪ್ರಬಲರಾಗಿದ್ದ ಚಾಲುಕ್ಯ ಅರಸರು ದುರ್ಬಲಗೊಂಡಂತೆ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿರತೆ ತಪ್ಪಿತು. ಇದು ಸಮಾಜದ ಮೇಲೆ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು.

 * ನೈತಿಕ ಅಧಃಪತನ: ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮೋಸ, ವಂಚನೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಕಪಟ ನಾಟಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದವು. ಧರ್ಮವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರನ್ನು ಶೋಷಿಸುವ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗತೊಡಗಿತು.

3. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉದಯ

    ಈ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನಿಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲಿ ರೋಷ ಹುಟ್ಟಿತು.

 * ಪಂಡಿತರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಜನರ ಭಾಷೆಗೆ ತರಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದವರು ಶಿವಶರಣರು.

 * ಇದೇ ರೋಷ ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಯ ಹಂಬಲದ ಫಲವಾಗಿ "ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳುವಳಿ" ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರತಂದು ಗುಡಿಸಲಿನವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸಿತು.

      ನಯಸೇನ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಶಿವನಂತಹ ಕವಿಗಳು ಪಂಪಯುಗದ ಹಳೆಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಬದಲಾವಣೆಯ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದರೆ, ಮುಂದೆ ಬಂದ ವಚನಕಾರರು ಆ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನೇ ಒಡೆದು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿ ಮಾಡಿದರು.

ಅಧ್ಯಾಯ 3

ಬಸವಯುಗ: ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುವರ್ಣ ಕಾಲ (ಕ್ರಿ.ಶ. 12ನೇ ಶತಮಾನ)

  ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಪಯುಗದ ನಂತರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಘಟ್ಟವೆಂದರೆ, 'ಬಸವಯುಗ' ಅಥವಾ 'ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ' ಯುಗ. 

  12ನೇ ಶತಮಾನವು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ತರ ತಿರುವು. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಗುಡಿಸಲಿಗೆ ತಂದ ಕೀರ್ತಿ ಈ ಯುಗಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಈ ಚಳುವಳಿಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ಬಸವಣ್ಣನವರಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು 'ಬಸವಯುಗ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

1. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಉದಯ

 * ಮಾರ್ಗ ಶೈಲಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟನೆ: ಪಂಪಯುಗದ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭೂಯಿಷ್ಠವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು (ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಡಲೆ). ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ನೀಡಲು ವಚನಕಾರರು ಮುಂದಾದರು.

 * ಆದ್ಯ ವಚನಕಾರರು: ಬಸವಣ್ಣನವರಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ, ಶಂಕರದಾಸಿಮಯ್ಯ ಮುಂತಾದವರು ವಚನ ರಚನೆಯ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದ್ದರು. ಇವರನ್ನು 'ಆದ್ಯರು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

 * ಅನುಭವ ಮಂಟಪ: ಬಸವಣ್ಣನವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಈ ವೇದಿಕೆಯು ಜಾತಿ, ಮತ, ಲಿಂಗ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.

2. ವಚನ ಎಂದರೇನು?

'ವಚನ' ಎಂದರೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು ಅಥವಾ ಆಡಿದ ಮಾತು ಎಂದರ್ಥ. ಸಾಹಿತ್ಯಿಕವಾಗಿ ಇದು ಗದ್ಯ ಮತ್ತು ಪದ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಮಾದರಿ.

 * ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ: ಹೇಳಬೇಕಾದ ಗಹನವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾಗಿ, ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಇದರ ಶೈಲಿ.

 * ಅಂಕಿತನಾಮ: ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಚನಕಾರರು ತಮ್ಮ ವಚನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೈವದ ಹೆಸರನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಬಸವಣ್ಣನವರಿಗೆ 'ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವ', ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಗೆ 'ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ').

3. ಪ್ರಮುಖ ವಚನಕಾರರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆ

*  ಬಸವಣ್ಣ:  ವಚನ ಚಳುವಳಿಯ ನಾಯಕ, ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ. ಇವರ ವಚನದ ಅಂಕಿತ ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವಾ.  

*  ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು:  ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮದ ಮೇರು ಶಿಖರ. ಇವರ ವಚನಾಂಕಿತ ಗುಹೇಶ್ವರ. 

*  ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ: ಸ್ತ್ರೀ ಚೈತನ್ಯದ ಸಂಕೇತ, ವಚನಗಾರ್ತಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು. ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಅಕ್ಕನ ವಚನದ ಅಂಕಿತ. 

*  ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣ: ಷಟಸ್ಥಲ ಜ್ಞಾನಿ, ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಪರಿಣತ. ಕೂಡಲಚನ್ನಸಂಗಮದೇವ ಇವರ ವಚನದ ಅಂಕಿತ. 

*  ಸಿದ್ದರಾಮ:  ಕರ್ಮಯೋಗಿ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದವರು. ಕಪಿಲಸಿದ್ಧ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಇವರ ವಚನದ ಅಂಕಿತ.

4. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ವಿಚಾರಗಳು

  ವಚನಕಾರರು ಸಮಾಜದ ಜಿಡ್ಡುಗಟ್ಟಿದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಸುಡಲು 'ವಚನ'ಗಳನ್ನು ಆಯುಧವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು:

 * ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ: ಹೊರಗಿನ ಸ್ಥಾವರ ಲಿಂಗದ ಪೂಜೆಗಿಂತ ಒಳಗಿನ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಪೂಜೆಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಿದರು. "ಕಾಲುಗಳೇ ಕಂಬ, ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ" ಎಂದು ಸಾರಿದರು.

 * ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹ: "ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ" ಎಂಬ ಮಂತ್ರದ ಮೂಲಕ ದುಡಿಮೆಗೆ ಗೌರವ ತಂದುಕೊಟ್ಟರು. ದುಡಿದು ಗಳಿಸಿದ್ದನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಹಂಚುವುದೇ 'ದಾಸೋಹ'.

 * ಸಮಾನತೆ: ವರ್ಣಭೇದ, ವರ್ಗಭೇದ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಭೇದಗಳನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಿ 'ಮನುಷ್ಯಕುಲ ಒಂದೇ' ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.

5. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಕೋಶಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಅರ್ಥ

    ವಚನಕಾರರು ಹಳೆಯ ಪದಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ಪಾವಿತ್ರ್ಯತೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದರು:

 * ಕಾಯಕ: ಕೇವಲ ಕೆಲಸವಲ್ಲ, ಸತ್ಯಶುದ್ಧವಾದ ದುಡಿಮೆ.

 * ಪ್ರಸಾದ: ಕೇವಲ ಆಹಾರವಲ್ಲ, ದೈವದತ್ತವಾದ ಅರ್ಪಣೆ.

 * ಜಂಗಮ: ಜಡವಲ್ಲದ, ಸದಾ ಚಲಿಸುವ ಜ್ಞಾನಿ.

 * ದಾಸೋಹ: ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಸಮರ್ಪಣಾ ಭಾವ.

6. ನಂತರದ ಪ್ರಭಾವ: ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉದಯ

    ವಚನ ಚಳುವಳಿಯ ನಂತರದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ವಚನಕಾರರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ತತ್ವಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಹೊಸ ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು:

 * ಹರಿಹರ: ವಚನಕಾರರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು 'ರಗಳೆ' ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರೆದು 'ರಗಳೆಯ ಕವಿ' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು.

 * ರಾಘವಾಂಕ: ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ 'ಷಟ್ಪದಿ' ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದನು.

 * ಚಾಮರಸ: ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು 'ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ' ಎಂಬ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟನು.

    ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮೌಲ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ಒಂದು ವೈಚಾರಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ. ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸೆರೆಯಿಂದ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ, ಆಡುನುಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಮಾನ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ವಚನಕಾರರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿರುವ ವಚನಗಳು ಇಡೀ ವಿಶ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೇ ಕನ್ನಡದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿವೆ.

ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ: ಆದ್ಯ ವಚನಕಾರ

    ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯನವರು 12 ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶಿವಶರಣರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖರು. ಇವರು ಬಸವಣ್ಣನವರಿಗಿಂತಲೂ ಹಿರಿಯರಾಗಿದ್ದು, ಕನ್ನಡದ 'ಆದ್ಯ ವಚನಕಾರ' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತನಾಮ 'ರಾಮನಾಥ'.

ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು:

 * ಕಾಯಕ: ಇವರು ನೇಕಾರ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದು, ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ನೇಯ್ದು ಶಿವಶರಣರಿಗೆ ನೀಡುವುದನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಕಾಯಕವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.

 * ಆದರ್ಶ ದಾಂಪತ್ಯ: ಇವರ ಪತ್ನಿ ದುಗ್ಗಳೆ. ಇವರದು ಅತ್ಯಂತ ಸಮರಸವಾದ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನ. "ಸತಿಪತಿಗಳೊಂದಾದ ಭಕ್ತಿ ಹಿತವಾಗಿಪ್ಪುದು ಶಿವಂಗೆ" ಎಂಬ ದಾಸಿಮಯ್ಯನವರ ಮಾತು ಇವರ ಸುಂದರ ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರಿಗೂ ಈ ದಂಪತಿಗಳ ಜೀವನ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿತ್ತು.

 * ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತೆ: ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಗೌರವ ಹೊಂದಿದ್ದ ದಾಸಿಮಯ್ಯನವರು, ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಲಿಂಗಭೇದವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನ ಹೀಗಿದೆ:

    "ಮೊಲೆ ಮಾಡಿ ಬಂದರೆ ಹೆಣ್ಣೆಂಬರು, ಗಡ್ಡ ಮೀಸೆ ಬಂದರೆ ಗಂಡೆಂಬರು, ನಡುವೆ ಸುಳಿವಾತ್ಮನು ಗಂಡೂ ಅಲ್ಲ, ಹೆಣ್ಣೂ ಅಲ್ಲ ಕಾಣಾ ರಾಮನಾಥ."

    * ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠೆ: ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅಚಲವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದವರು. ನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳ ಭಕ್ತ ಅಡವಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅದು ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂಬುದು ಇವರ ನಿಲುವಾಗಿತ್ತು.

 * ಶೈಲಿ: ದಾಸಿಮಯ್ಯನವರ ವಚನಗಳು ಸರಳತೆ, ಆಕರ್ಷಕ ಶೈಲಿ, ಗಾದೆ ಮಾತುಗಳು ಮತ್ತು ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

ವಚನಗಳ ವಿಶೇಷತೆ:

    ದಾಸಿಮಯ್ಯನವರ ವಚನಗಳು ಕೇವಲ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬೋಧನೆಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಸಮಾಜದ ಅಂಕುಡೊಂಕುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುವ ಕನ್ನಡಿಗಳಾಗಿವೆ. ಹೆಣ್ಣು-ಗಂಡು ಎಂಬ ಭೇದಭಾವವನ್ನು ತೊರೆದು, ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸವೆಂದು ನಂಬಿ ಬದುಕಿದ ಈ ಮಹಾಶರಣನ ನಡೆ-ನುಡಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾಗಿವೆ.

    ಕೆಲವರು ಇವರನ್ನು 'ದೇವರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ 'ರಾಮನಾಥ' ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ವಚನ ರಚಿಸಿದವರು ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯನವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ಕೊಂಡಗುಳಿ ಕೇಶಿರಾಜ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1100): ಮೊದಲ ಬಂಡಾಯ ಶಿವಭಕ್ತ

   ಬಸವಪೂರ್ವ ಯುಗದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮಹತ್ವದ ಶಿವಶರಣ ಹಾಗೂ ಕವಿ ಕೊಂಡಗುಳಿ ಕೇಶಿರಾಜ. 

    ಕೊಂಡಗುಳಿ ಕೇಶಿರಾಜರು ಬಸವಣ್ಣನವರಿಗಿಂತಲೂ ಹಿರಿಯರಾದ (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1100) ಪ್ರಮುಖ ವೀರಶೈವ ಕವಿ. ಇವರು ವಚನಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಕ್ತಿಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಹಸ್ತರು.

ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿ ನಿಷ್ಠೆ:

 * ಅಧಿಕಾರ: ಇವರು ಕಲ್ಯಾಣದ ಚಾಲುಕ್ಯ ಅರಸ ಆರನೆಯ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು.

 * ದೈವಭಕ್ತಿ: ರಾಜನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಇವರ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ ಶಿವನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮೀಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿಯುವಂತೆ ಕಂಡರೂ, ಕೇಶಿರಾಜರು ಬಾಗುತ್ತಿದ್ದುದು ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ವೃಷಭ ಮುದ್ರೆಗೆ ಹೊರತು ರಾಜನಿಗಲ್ಲ.

 * ತ್ಯಾಗ: ಈ ವಿಷಯ ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿದು ಅಸಮಾಧಾನ ಉಂಟಾದಾಗ, ಕೇಶಿರಾಜರು ತಮ್ಮ ಮಂತ್ರಿ ಪದವಿಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರು. ರಾಜವೈಭೋಗವನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿ ಗಂಗಾಬಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಕ್ತನಂತೆ ಬದುಕಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.

ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಮುನ್ಸೂಚನೆ:

 * ಸಮಾನತೆಯ ಹರಿಕಾರ: ಮಂತ್ರಿ ಪದವಿಯನ್ನು ತೊರೆದ ನಂತರ ಇವರು ಕಲ್ಯಾಣದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿದ್ದ ದಲಿತ ವರ್ಗದ ಮೇದಾರ ಭಕ್ತನೊಬ್ಬನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು.

 * ಪ್ರತಿಭಟನೆ: ಬಸವಣ್ಣನವರಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ರಾಜಸತ್ತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ದಲಿತ ಶರಣರೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಮೊದಲ ಬಂಡಾಯ ದಲಿತ ಕವಿ ಎಂದು ಇವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

 * ಪರಂಪರೆ: ಬಸವಣ್ಣನವರು ಮುಂದೆ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ 'ಸರ್ವ ಸಮಾನತೆಯ ಆಂದೋಲನ'ಕ್ಕೆ ಕೇಶಿರಾಜರು ಮೊದಲೇ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ.

  ಕೊಂಡಗುಳಿ ಕೇಶಿರಾಜರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಕವಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಂತಸ್ತಿನ ಮದವನ್ನು ಶಿವಭಕ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ತುಚ್ಛವಾಗಿ ಕಂಡವರು. ಬಸವ ಯುಗದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆದ ಮಹಾನ್ ಚೇತನ ಇವರು.

ಬಸವಣ್ಣನವರು: ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ವಚನಕಾರ

 * ಕಾಲ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಕ್ರಿ.ಶ. 1120ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಬಸವಣ್ಣನವರು 12ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಹರಿಕಾರರು. ಇವರು ಅಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಜಾತಿಯತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ ಮಹಾನ್ ಮಾನವತಾವಾದಿ.

 * ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಗಮ: ಬಸವಣ್ಣನವರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ (ಅಂಕಿತ: ರಾಮನಾಥ) ಮೊದಲಾದ ಆದ್ಯ ವಚನಕಾರರಿದ್ದರೂ, ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರೂಪ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯತೆ ತಂದುಕೊಟ್ಟವರು ಬಸವಣ್ಣನವರು.

ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು

ಬಸವಣ್ಣನವರು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚಿಸಿದವರಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ತತ್ವಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸಲು ಸರಳ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದರು.

 * ಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೇಶಿಗೆ: ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಪಂಡಿತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರಧಾನ 'ಚಂಪೂ' ಶೈಲಿಯನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಾದ 'ದೇಶಿ' ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು.

 * ಉಪಮೆ ಮತ್ತು ರೂಪಕಗಳ ಬಳಕೆ: ಇವರು 'ಉಪಮಾ ಲೋಲ'. "ಅತ್ತಿಯ ಹಣ್ಣು", "ಗಾಳಿಯ ಸೊಡರು", "ಸೊಣಗ" ಮುಂತಾದ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ಉದಾಹರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಗಹನವಾದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 * ಪ್ರಮುಖ ಗುಣಗಳು: ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ, ರಸವತ್ತತೆ, ಗಾದೆಗಳ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ನುಡಿದಂತೆ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಇವರ ವಚನಗಳ ಜೀವಾಳ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆ

ಬಸವಣ್ಣನವರ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗವು ಕೇವಲ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.

 * ಅಷ್ಟಾವರಣಗಳು: ಗುರು, ಲಿಂಗ, ಜಂಗಮ, ಪ್ರಸಾದ, ಪಾದೋದಕ, ವಿಭೂತಿ, ರುದ್ರಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರ - ಇವು ಸಾಧಕನಿಗೆ ರಕ್ಷಣಾ ಕವಚಗಳಿದ್ದಂತೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.

 * ಸಮಾಜ ವಿಮರ್ಶೆ: ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳು, ಪ್ರಾಣಿ ಬಲಿ, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದರು.

 * ಅಧಿಕಾರ ವರ್ಗದ ವಿಮರ್ಶೆ: ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದ ಮದದಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ತಿದ್ದಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. "ಅರಸರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅರಿಸಿಯಾಗಿಪ್ಪುದಕ್ಕಿಂತ ಭಕ್ತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೊತ್ತಾಗಿರುವುದು ಲೇಸು" ಎಂಬ ಅವರ ಮಾತುಗಳು ಅವರ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ತೋರುತ್ತವೆ.

ಬದುಕಿನ ಸಪ್ತ ಸೂತ್ರಗಳು

ಸಮಾಜದ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಸವಣ್ಣನವರು ನೀಡಿದ ಸರಳ ಸೂತ್ರಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತ:

> "ಕಳಬೇಡ, ಕೊಲಬೇಡ, ಹುಸಿಯ ನುಡಿಯಲು ಬೇಡ, ಮುನಿಯಬೇಡ, ಅನ್ಯರಿಗೆ ಅಸಹ್ಯ ಪಡಬೇಡ, ತನ್ನ ಬಣ್ಣಿಸಬೇಡ, ಇದಿರ ಹಳಿಯಲು ಬೇಡ..."

> 

ಇದೇ ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗ ಶುದ್ಧಿಯ ದಾರಿ. ಇವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತ "ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವ".

ಬಸವಣ್ಣನವರು ಕನ್ನಡದ ಅಸ್ಮಿತೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಭಾಷೆ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದರೂ, ವಿಚಾರಗಳು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಅವರ ಜೀವನವೇ ಒಂದು ಸಂದೇಶವಾಗಿದ್ದು, "ನುಡಿದಂತೆ ನಡೆಯುವುದೇ" ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತಿ ಎಂದು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರಿದರು.

ಬಸವಣ್ಣ: ಯುಗಪುರುಷ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಹರಿಕಾರ

  12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಾಯಕರಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಮಹಾನ್ ಶಿಲ್ಪಿಯಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದರು. ತಮ್ಮ ಸಮಗ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸಮಾಜದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಧಾರೆ ಎರೆದ ಅವರು, ಒಂದು ಹೊಸ ಪರಂಪರೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು.

1. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಜನಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ

ಅಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಕೇವಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಬಸವಣ್ಣನವರು:

 * ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವ ಸರಳ ಕನ್ನಡ (ಆಡುನುಡಿ) ವನ್ನು ತಮ್ಮ ವಿಚಾರಧಾರೆಯ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.

 * 'ವಚನ' ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರದ ಮೂಲಕ ಗಹನವಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಮನೆಬಾಗಿಲಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದರು.

 * ಇವರ ವಚನಗಳು ಸುಕೋಮಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾಗಿದ್ದವು, ಇದು ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತು.

2. ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯ ಹೋರಾಟ

ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದ್ದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಪದ್ಧತಿ, ಜಾತಿ ತಾರತಮ್ಯ ಮತ್ತು ಮೇಲು-ಕೀಳು ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಿದರು.

 * ವರ್ಗ ರಹಿತ ಮತ್ತು ವರ್ಣ ರಹಿತ ಸಮಾಜದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದರು.

 * ಅನುಭವ ಮಂಟಪ: ಇದು ಜಗತ್ತಿನ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತು ಎನ್ನಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ತರದ ಶಿವಶರಣ-ಶರಣೆಯರು ಒಗ್ಗೂಡಿ ಬದುಕಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ವೈಚಾರಿಕವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

3. ಜನನ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯದ ಬಂಡಾಯ

ಬಸವಣ್ಣನವರು ಇಂದಿನ ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಸವನ ಬಾಗೇವಾಡಿಯ (ಅಂದಿನ ಬಿಜಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ) ಅಗ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ಮಾದರಸ ಮತ್ತು ಮಾದಲಾಂಬಿಕೆಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು.

 * ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದ ಜಡ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ ಅವರು, ಎಂಟನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ಮಾಡಲಾದ ಉಪನಯನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞೋಪವೀತವನ್ನು (ಜನಿವಾರ) ನಿರಾಕರಿಸಿದರು.

 * 14ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಬಂಧನಗಳನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಂಡು ಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಬಂದರು.

4. ಕಪ್ಪಡಿ ಸಂಗಮದಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣದವರೆಗೆ

ಮನೆ ತೊರೆದ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಕೂಡಲಸಂಗಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಈಶಾನ್ಯ ಗುರುಗಳ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ವೀರಶೈವ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪಯಣ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

 * ನಂತರ ಮಂಗಳವೇಢಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಬಿಜ್ಜಳ ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ **'ಕರಣಿಕ'**ರಾಗಿ ವೃತ್ತಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು.

 * ತಮ್ಮ ದಕ್ಷತೆಯಿಂದಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬಿಜ್ಜಳನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ 'ಮಹಾಪ್ರಧಾನಿ' (ಭಂಡಾರಿ) ಪದವಿಗೆ ಏರಿದರು.

 * ಅವರ ಸೋದರಮಾವಂದಿರಾದ ಸಿದ್ಧರಸ ಮತ್ತು ಬಲದೇವರ ಪುತ್ರಿಯರಾದ ಗಂಗಾಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ನೀಲಾಂಬಿಕೆಯವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು.

5. ಕಲ್ಯಾಣದ ಕ್ರಾಂತಿ ಭೂಮಿ

ಬಿಜ್ಜಳನು ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಬಸವಣ್ಣನವರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. ಕಲ್ಯಾಣವು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಮುಖ್ಯ ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೇವಲ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸಾವಿರಾರು ಶರಣರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆಯ ಮಹಾಪೂರವನ್ನೇ ಹರಿಸಿದರು.

ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಕಾಲಸೂಚಿ:

 * ಜನನ: ಅಂದಾಜು ಕ್ರಿ.ಶ. 1120.

 * ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಆಗಮನ: ಸುಮಾರು 40-42ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1162).

 * ಲಿಂಗೈಕ್ಯ: ಅಂದಾಜು ಕ್ರಿ.ಶ. 1184 (ಸುಮಾರು 64 ವರ್ಷಗಳ ಸಾರ್ಥಕ ಜೀವನ).

ಬಸವಣ್ಣನವರ "ಕಾಲಜ್ಞಾನದ ವಚನಗಳು" ಮತ್ತು ಅವರ ವೈಚಾರಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅವರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಸಮಾನತೆಯ ಹಾದಿ ಇಂದಿನ ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿದೆ.

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ: ವೈರಾಗ್ಯದ ಜ್ಯೋತಿ ಮತ್ತು ಅಪ್ರತಿಮ ವಚನಗಾರ್ತಿ

  ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಕನ್ನಡ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ 'ಬೆಳ್ಳಿ ಚುಕ್ಕಿ', ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಕವಯಿತ್ರಿ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯನಿಧಿ.

12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶಿವಶರಣೆಯರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯವರ ಸ್ಥಾನ ಅತ್ಯುನ್ನತವಾದುದು. ಸುಂದರ ರೂಪ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾದ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಗಮವಾಗಿದ್ದ ಇವರು ಅಂದಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಂತ ಮಹಾನ್ ಚೇತನ.

1. ಜನನ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದ ತ್ಯಾಗ

 * ಜನ್ಮಸ್ಥಳ: ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ ಹತ್ತಿರದ ಉಡುತಡಿ.

 * ತಂದೆ-ತಾಯಿ: ನಿರ್ಮಲಶೆಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸುಮತಿ.

 * ಕೌಶಿಕನೊಡನೆ ವಿವಾಹ: ಅಕ್ಕನ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಮನಸೋತ ಕೌಶಿಕ ರಾಜನು ಆಕೆಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು. ಕೆಲವು ಷರತ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಕ್ಕ ಒಪ್ಪಿದರೂ, ರಾಜನು ಆ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ಮುರಿದಾಗ ಅಕ್ಕ ಅರಮನೆಯ ವೈಭವವನ್ನು, ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ದಿಗಂಬರೆಯಾಗಿ ಹೊರಬಂದಳು.

 * ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ: ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಶ್ರೀಶೈಲದ ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನನ್ನು ತನ್ನ ಪತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಅಕ್ಕನಿಗೆ ಲೌಕಿಕ ಗಂಡಂದಿರ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಮೋಹವಿರಲಿಲ್ಲ.

2. ಕಲ್ಯಾಣದ ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕ

ಉಡುತಡಿಯಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅಕ್ಕನನ್ನು ಶರಣರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಭುದೇವರು (ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು) ಆಕೆಯನ್ನು ಕಠಿಣವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರು.

 * ಪರೀಕ್ಷೆ: "ದಿಗಂಬರೆಯಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ, ಆದರೆ ಕೂದಲಿನಿಂದ ದೇಹ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವೆ ಏಕೆ?" ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅಕ್ಕ, "ಅಂಗದ ಲಜ್ಜೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಈ ಕೇಶಪಾಶವಷ್ಟೇ ಹೊರತು ಕಾಮಕ್ಕಲ್ಲ" ಎಂಬರ್ಥದ ಉತ್ತರ ನೀಡಿ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದಳು.

 * ಗೌರವ: ಅಕ್ಕನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಭುದೇವರು, ಬಸವಣ್ಣನವರು ಆಕೆಯನ್ನು 'ಅಕ್ಕ' ಎಂದು ಕರೆದು ಗೌರವಿಸಿ ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿದರು.

3. ಮಧುರ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ಭಕ್ತಿ **'ಸತಿ-ಪತಿ ಭಾವ'**ದ್ದು. ಅವಳ ವಚನಗಳು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತಳಮಳ ಮತ್ತು ದೈವಿಕ ಪ್ರೇಮ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

 * ಮಾಯೆಯ ವಿಜಯ: ಮಾಯೆಯನ್ನು "ತೆರಣಿಯ ಹುಳು" (ರೇಷ್ಮೆ ಹುಳು) ತನ್ನ ಸುತ್ತ ತಾನೇ ನೂಲು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಾಯುವಂತೆ ಮನುಷ್ಯ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು.

 * ದೈವಿಕ ಪ್ರೇಮ: "ಸಾವಿಲ್ಲದ, ಕೇಡಿಲ್ಲದ, ರೂಹಿಲ್ಲದ ಚೆಲುವಂಗೆ ಒಲಿದ ನಾನು" ಎಂಬ ಅಕ್ಕನ ಮಾತು ಲೌಕಿಕ ಮರಣಶೀಲ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ವರಿಸಿದ ದಿಟ್ಟತನವನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ.

 * ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಇವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತ 'ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ'.

4. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಹುಡುಕಾಟ

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಶೈಲದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಾಗ ಗಿಳಿ, ಕೋಗಿಲೆ, ನವಿಲು ಮತ್ತು ಹಂಸಗಳನ್ನು "ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆಂದು ಹೇಳಿ" ಎಂದು ಕೇಳುವ ವಚನವು ವಿಶ್ವಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

5. ಕದಳಿವನದಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯ

ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ಕೆಲಕಾಲವಿದ್ದು, ನಂತರ ಅಂತಿಮ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಶ್ರೀಶೈಲದ ಕಡೆಗೆ ತೆರಳಿದ ಅಕ್ಕ, ಅಲ್ಲಿನ ಕದಳಿವನದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಾಂಗ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಐಕ್ಯರಾದರು.

ಸಾರಾಂಶ:

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯವರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವಚನಗಾರ್ತಿಯಲ್ಲ, ಅವರು ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸಂಕೇತ. "ಕಾಯಕ್ಕೆ ನೆಳಲಾಗಿ ಕಾಡಿತ್ತು ಮಾಯೆ" ಎಂದು ಮಾಯೆಯ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಕಾಮವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ದಾರಿದೀಪವಾದ ಮಹಾನ್ ಶಿವಶರಣೆ.

  ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯವರ ವಚನಗಳು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯವಲ್ಲ, ಅವು ಒಬ್ಬ ಸಾಧಕಿಯ ಅಂತರಂಗದ ತಳಮಳ, ವಿರಹ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಡನೆ ಬೆರೆಯುವ ಅದ್ಭುತ ಹಂಬಲದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಅವರ ವಚನಗಳ ಭಾವಾರ್ಥದ ಪ್ರಮುಖ ಮಗ್ಗುಲುಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬಹುದು:

1. ಮಧುರ ಭಕ್ತಿ (ಸತಿ-ಪತಿ ಭಾವ)

ಅಕ್ಕನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪತಿ, ತಾನೇ ಸತಿ ಎಂಬ 'ಮಧುರ ಭಕ್ತಿ' ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಲೋಕದ ಮರಣಶೀಲ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಅಜರಾಮರನಾದ ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪರಿಯನ್ನು ಅವರು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ:

ಭಾವಾರ್ಥ: ಲೋಕದ ಗಂಡಂದಿರು ಇಂದು ಇದ್ದು ನಾಳೆ ಸಾಯುವವರು. ಆದರೆ ಅಕ್ಕನಿಗೆ ಬೇಕಾದವನು ಸಾವಿಲ್ಲದವನು, ರೂಪಿಲ್ಲದವನು ಮತ್ತು ಭಯವಿಲ್ಲದವನು. ಅಂತಹ 'ಚೆಲುವ' ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ದಿಟ್ಟತನ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

2. ಮಾಯೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ವಿಜಯ

ಮಾಯೆಯು ಸಾಧಕನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಕ್ಕ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾದ ರೂಪಕಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ:

 * ರೇಷ್ಮೆ ಹುಳುವಿನ ರೂಪಕ: "ತೆರಣಿಯ ಹುಳು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ನೂಲು ತನ್ನ ಸುತ್ತಿ ಸಾವ ತೆರನಂತೆ..."

   * ಭಾವಾರ್ಥ: ರೇಷ್ಮೆ ಹುಳು ತಾನು ಹದವಾಗಿ ನೂಲನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಗೂಡು ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಅದೇ ಗೂಡಿನೊಳಗೆ ಸಿಲುಕಿ ಸಾಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಆಸೆ-ಆಮಿಷಗಳಿಂದ ಸಂಸಾರವೆಂಬ ಗೂಡನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಉಸಿರುಗಟ್ಟಿ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸು ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.

 * ಬೆನ್ನಟ್ಟುವ ಮಾಯೆ: ಯೋಗಿಗೆ ಯೋಗಿಣಿಯಾಗಿ, ಸವಣನಿಗೆ ಸವಣಿಯಾಗಿ ಮಾಯೆ ಕಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ "ನಿನ್ನ ಮಾಯೆಗೆ ನಾನಂಜುವವಳಲ್ಲ" ಎಂದು ಮಾಯೆಯನ್ನು ಸವಾಲಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.

3. ಕಾಯ ಮತ್ತು ಲಜ್ಜೆಯ ನಿರಸನ

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯವರು ದಿಗಂಬರೆಯಾಗಿ ಹೊರಬಂದಾಗ, ದೇಹದ ಲಜ್ಜೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದ ಉತ್ತರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿವೆ:

ಭಾವಾರ್ಥ: ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕಾಮವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಲಜ್ಜೆ (ನಾಚಿಕೆ) ಇರುತ್ತದೆ. ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಬೆಳಕು ತುಂಬಿದ ಮೇಲೆ ಹೊರಗಿನ ದೇಹದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಮುಚ್ಚುವಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಾಮೋಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ. "ಕಾಯದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಕಳೆದು ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕನ್ನು ಉಟ್ಟುಕೊಂಡವಳಿಗೆ" ನಾಚಿಕೆಯ ಹಂಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿಲುವು.

4. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನ

ಅಕ್ಕನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶದಲ್ಲೂ ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ:

ಭಾವಾರ್ಥ: "ಗಿಳಿಗಳಿರಾ, ಕೋಗಿಲೆಗಳಿರಾ, ನವಿಲುಗಳಿರಾ... ನನ್ನ ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆಂದು ಹೇಳಿ" ಎಂದು ಕೇಳುವಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ವಿರಹದ ತುತ್ತತುದಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವು ಅವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಾಗಿ ಕಂಡಿತು.

5. ಕಷ್ಟಗಳ ಕುಲುಮೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶುದ್ಧತೆ

ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾರೆ:

 * ಚಂದನ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ರೂಪಕ: "ಚಂದನವ ಕಡಿದು ತೇದೊಡೆ ನೊಂದೆನೆಂದು ಕಂಪ ಬಿಟ್ಟಿತ್ತೇ? ಚಿನ್ನವ ಕಾಯ್ದೊಡೆ ಕಾಳಿಕೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೊಳೆಯುವುದೇ ಹೊರತು ಕೆಡುವುದೇ?"

   * ಭಾವಾರ್ಥ: ಗಂಧದ ಮರವನ್ನು ಅರೆದಷ್ಟೂ ಸುಗಂಧ ಬರುತ್ತದೆ, ಚಿನ್ನವನ್ನು ಸುಟ್ಟಷ್ಟೂ ಅದು ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತನನ್ನು ಕಷ್ಟಗಳ ಕುಲುಮೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದಷ್ಟೂ ಆತನ ಭಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಷ್ಟಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕೃಪೆಯ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.

6. ಸಮರ್ಪಣಾ ಭಾವ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಐಕ್ಯ

ಅಕ್ಕನ ಸಾಧನೆಯ ಕೊನೆಯ ಹಂತ 'ಲಿಂಗಾಂಗ ಸಾಮರಸ್ಯ'.

ಭಾವಾರ್ಥ: ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರ, ತನು, ಮನ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ "ನಾನು-ನೀನು" ಎಂಬ ಭೇದ ಅಳಿಯುತ್ತದೆ. ಬೆಲ್ಲದ ಅಚ್ಚು ಕರಗಿ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಂತೆ ಅಥವಾ ನೀರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿದಂತೆ ತಾನು ತನ್ನ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದೇ ಅಕ್ಕನ ವಚನಗಳ ಸಾರಾಂಶ.

  ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯವರ ವಚನಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಉತ್ತುಂಗ ಶಿಖರವಾಗಿ ಕನ್ನಡಿಗರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದೆ ಉಳಿದಿವೆ.

ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು (ಪ್ರಭುದೇವರು): ಆಧ್ಯಾತ್ಮ ಲೋಕದ ಗೌರಿಶಂಕರ

  12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿ ಪುರುಷರು. ಬಸವಣ್ಣನವರು ಭಕ್ತಿಯ ಭಂಡಾರಿಯಾದರೆ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಜ್ಞಾನದ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದವರು. ಇವರು ಕಲ್ಯಾಣದ 'ಅನುಭವ ಮಂಟಪ'ದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಶರಣರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಗುರುಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರು.

1. ಜನನ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ

 * ಜನ್ಮಸ್ಥಳ: ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆ.

 * ತಂದೆ-ತಾಯಿ: ನಿರಹಂಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸುಜ್ಞಾನಿ.

 * ವೃತ್ತಿ: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಳ್ಳಿಗಾವೆಯ ಮಧುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮೃದಂಗ ಕಲಾವಿದರಾಗಿದ್ದರು.

 * ವೈರಾಗ್ಯ: ಕಾಮಲತೆಯೊಂದಿಗಿನ ಲೌಕಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಅವಳ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕವು ಅವರನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿತು. ಅನಿಮಿಷ ಯೋಗಿಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು.

2. ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ಸಾಧಕರ ಉದ್ಧಾರ

ಅಲ್ಲಮರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸಂಚಾರಿ 'ಜಂಗಮ'ರಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಾಧಕರಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾದರು:

 * ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ: ಅಣ್ಣ ಅಜಗಣ್ಣನ ಅಗಲಿಕೆಯ ದುಃಖದಲ್ಲಿದ್ದ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕನಿಗೆ ಸುಜ್ಞಾನ ಬೋಧಿಸಿದರು.

 * ಗೊಗ್ಗಯ್ಯ: ತೋಟಗಾರನಾಗಿದ್ದ ಗೊಗ್ಗಯ್ಯನಿಗೆ ಅಂತರಂಗದ ತೋಟ ಬೆಳೆಸುವ ಕಲೆ ಕಲಿಸಿದರು.

 * ಸಿದ್ಧರಾಮ: ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಿದ್ಧರಾಮನನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆದು ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು.

 * ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ: ಅಕ್ಕನ ಅತೀತ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ, ಅವಳ ಅನುಭಾವದ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಾರಿದರು.

3. ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳ ಪಾತ್ರ

ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅಲ್ಲಮರು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಲವಲೇಶದ ಅಹಂಕಾರವನ್ನೂ ತಿದ್ದಿದರು.

 * ಅಹಂಕಾರದ ನಿರ್ಮೂಲನೆ: "ಕೊಡುವವನು ನಾನು" ಎಂಬ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಭಾವವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಿ, ನಿಜವಾದ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದರು.

 * ಶೂನ್ಯ ಸಿಂಹಾಸನ: ಅವರ ಪೂರ್ಣತ್ವ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಅವರನ್ನು 'ಶೂನ್ಯ ಸಿಂಹಾಸನ'ದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು.

 * ಸಂಘಟನೆ: ಕಪಟ ವೇಷಧಾರಿ ಜಂಗಮರನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ಶರಣ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠುರತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡರು.

4. ವಚನಗಳ ವಿಶೇಷತೆ - 'ಬೆಡಗಿನ ವಚನಗಳು'

ಅಲ್ಲಮರ ವಚನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಮತ್ತು ತತ್ವಪ್ರಧಾನವಾದವು.

 * ಇವರು ಸಾಂಕೇತಿಕ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ 'ಬೆಡಗಿನ ವಚನಗಳು' ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಷ್ಟವಾದರೂ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿವೆ.

 * ಇವರ ಅಂಕಿತ ನಾಮ: 'ಗುಹೇಶ್ವರ'.

 * ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ಪೂಜೆಗಿಂತ ಅಂತರಂಗದ ಅರಿವು ಮುಖ್ಯ. "ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಅನ್ನದ ಮೊಟ್ಟೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ ಹಸಿವು ನೀಗದು" ಎನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಲಾಂಛನ ಧರಿಸುವುದನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದರು.

5. ತತ್ವಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ

ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನವೇ ನಿಜವಾದ ರತ್ನ. ಅವರು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಪಡೆಯುವ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನಂಬಲಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಸ್ಪಟಿಕದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಬಾಳುವ 'ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿ'ಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು.

 * ಬಸವಣ್ಣನವರನ್ನು "ಕಲ್ಯಾಣದ ಹಣತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿದ ಜ್ಯೋತಿ" ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದ ಇವರು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶ್ರೀಶೈಲದ ಕದಳಿವನದಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯರಾದರು.

ಅಲ್ಲಮರ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನ: 

"ಮಣ್ಣ ಮರೆಯ ದೇಗುಲದೊಳಗೊಂದು ಮಾಣಿಕ್ಯವ ಕಂಡಂತೆ"

 (ಅಂದರೆ, ನಮ್ಮ ದೇಹವೆಂಬ ದೇಗುಲದೊಳಗೆ ಆತ್ಮವೆಂಬ ಮಾಣಿಕ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕು).

  ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ತೋರಿದ ವಿಚಾರವಾದ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯನಿಷ್ಠುರತೆ ಇಂದಿಗೂ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿದೆ.

ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣ: ಜ್ಞಾನದೀಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಷಟ್‌ಸ್ಥಲ ಬ್ರಹ್ಮ

  ಕನ್ನಡ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ 'ಮಹಾಜ್ಞಾನಿ' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸೋದರಳಿಯ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸೋದರಿ ನಾಗಲಾಂಬಿಕೆಯ ಪುತ್ರರಾದ ಇವರು ಕನ್ನಡ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ 'ಮಹಾಜ್ಞಾನಿ' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದವರು. ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರು 12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಚಳುವಳಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿ. ಇವರನ್ನು ಶರಣ ಸಮೂಹವು 'ಚಿಕ್ಕ ದಂಡನಾಯಕರು' ಎಂದು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಿತ್ತು.

1. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ

ಬಸವಣ್ಣನವರು ಭಾವಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರು ಬುದ್ಧಿಪ್ರಧಾನವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದವರು.

 * ಷಟ್‌ಸ್ಥಲ ಬ್ರಹ್ಮ: ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ ಕಾರಣ ಇವರಿಗೆ ಈ ಬಿರುದು ಬಂದಿದೆ.

 * ಮಹಾಜ್ಞಾನಿ: ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವರಾದರೂ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಸ್ವತಃ ಬಸವಣ್ಣನವರೇ ಇವರಿಂದ ಇಷ್ಟಲಿಂಗೋಪದೇಶ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇವರಿಂದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆದರು.

2. ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಧಾರೆ

ಬಸವಣ್ಣನವರಂತೆಯೇ ಇವರೂ ಒಬ್ಬ ಮಹಾ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ. ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದ ಇವರ ಘೋಷಣೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು:

 "ವಿಪ್ರ ಮೊದಲು ಅಂತ್ಯಜ ಕಡೆಯಾಗಿ ಕೊಡುವುದು ಕೊಂಬುದು ಸದಾಚಾರ; ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಅನಾಚಾರ" (ಅಂದರೆ, ಜಾತಿಯ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಶಿವಭಕ್ತರ ನಡುವೆ ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧಗಳು ನಡೆಯುವುದು ನಿಜವಾದ ಧರ್ಮ).

3. ಅಂಧಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ವಿಡಂಬನೆ

ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರು ಕೇವಲ ವೇಷಧಾರಿಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅಂಧಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಇವರು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು:

 * ವೇಷಕ್ಕಿಂತ ಆಚಾರ ಮುಖ್ಯ: ಬಸವಣ್ಣನವರು ವೇಷಧಾರಿಗಳನ್ನು ಕಂಡೂ 'ಬಸವ' ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರು ಆಚಾರವಿಲ್ಲದ ವೇಷವನ್ನು "ಕೊರಳ ಸುತ್ತಿದ ಹಾವಿನಂತೆ" ಎಂದು ಕರೆದರು.

 * ಅರಿವು-ಆಚಾರ: ಇವರ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನವೆಂದರೆ ತಿಳಿಯುವುದು, ಕ್ರಿಯೆಯೆಂದರೆ ತಿಳಿದಂತೆ ನಡೆಯುವುದು. ಇವೆರಡೂ ಒಂದಾದಾಗಲೇ ಸಾಧನೆ ಸಾರ್ಥಕ.

4. ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತ

 * ಸರ್ವಾಂಗಲಿಂಗಿ: ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸುಖವನ್ನೆಲ್ಲಾ ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ತಾನು ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರನಾಗಿ ಬಾಳುವುದೇ ಇವರ 'ಕರ್ಮ ರಹಸ್ಯ'.

 * ಕಾಯವೇ ಶಿವಾಲಯ: "ಕಾಯವೇ ಶಿವಾಲಯ, ಹೃದಯ ಮಂಟಪವೇ ಸುಖಾಸನ" ಎನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಅಂತರಂಗದ ಪೂಜೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದರು.

 * ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಇವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತ 'ಕೂಡಲಚೆನ್ನಸಂಗಮದೇವ'.

5. ಶರಣರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ

 * ಬಸವಣ್ಣ: ಇವರು ಬಸವಣ್ಣನವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಗುರುವೆಂದು ಗೌರವಿಸಿದರೆ, ಬಸವಣ್ಣನವರು ಇವರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಂಡು "ನೀನು ತೋರಿದ ಹಾದಿಯಿಂದ ನಾನು ಬದುಕಿದೆನು" ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆ.

 * ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು: ಪ್ರಭುದೇವರು ಕೂಡ ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರ ಅದ್ಭುತ ಜ್ಞಾನದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಂಡು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 * ಸಿದ್ಧರಾಮ: ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಿದ್ಧರಾಮನಿಗೆ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡಿ ಅವರನ್ನು ಶರಣ ಪಥಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದ ಕೀರ್ತಿ ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರದ್ದು.

  ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವಚನಕಾರರಲ್ಲ, ಅವರು ಶರಣ ಧರ್ಮದ ಸಂವಿಧಾನ ಶಿಲ್ಪಿ ಎನ್ನಬಹುದು. ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದ ವಿಚಾರಧಾರೆ ಮತ್ತು ಕಠಿಣವಾದ ಆಚಾರವಂತಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಶರಣ ಸಂಕುಲದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲಕ್ಕೂ ಪ್ರಾತಃಸ್ಮರಣೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸಿದ್ಧರಾಮ (ಕ್ರಿ.ಶ. 12ನೇ ಶತಮಾನ): ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಶಿವಯೋಗಿ

"ಸೊನ್ನಲಿಗೆಯ ಸಿದ್ಧರಾಮ" ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಇವರು 12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಚಳುವಳಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ದನಗಾಹಿಯಾಗಿದ್ದ ಹುಡುಗ ಮುಂದೆ ಮಹಾನ್ ಶಿವಯೋಗಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಕಥೆ ರೋಚಕವಾದುದು.

1. ಜನನ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ

 * ಜನ್ಮಸ್ಥಳ: ಸೊನ್ನಲಿಗೆ (ಇಂದಿನ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಸೊಲ್ಲಾಪುರ).

 * ತಂದೆ-ತಾಯಿ: ಮುದ್ದಗೌಡ ಮತ್ತು ಸುಗ್ಗವ್ವ (ಕುಡು ಒಕ್ಕಲಿಗ ಮನೆತನ).

 * ಮೂಲ ಹೆಸರು: ಧೂಳಿಮಾಕಾಳ.

 * ದೈವದರ್ಶನ: ಶ್ರೀಶೈಲದ ಮಲ್ಲಯ್ಯನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸಿ ಬೆಟ್ಟದ ಕಮರಿಗೆ ಹಾರಲು ಹೋದಾಗ ಭಗವಂತನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಯಿತು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.

2. ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸೇವೆ

ಸಿದ್ಧರಾಮರು ಕೇವಲ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಜನರ ಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿದವರು. ಇವರನ್ನು 'ಕರ್ಮಯೋಗಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳು:

 * ಕೆರೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ: ಜನ ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ನೀರು ಒದಗಿಸಲು ಬೃಹತ್ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದರು.

 * ಸೊನ್ನಲಿಗೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ: ಸೊನ್ನಲಿಗೆ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು.

 * ಸಮಾಜ ಕಲ್ಯಾಣ: ಬಡವರ ಸಾಲ ತೀರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿ ಮೆರೆದರು.

3. ಕಲ್ಯಾಣದ ಪಯಣ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ದೀಕ್ಷೆ

ಸಿದ್ಧರಾಮರು ಸಾಕಾರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು (ಸ್ಥಾವರ ಲಿಂಗದ ಪೂಜೆ). ಪ್ರಭುದೇವರು (ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು) ಸೊನ್ನಲಿಗೆಗೆ ಬಂದು ಅವರನ್ನು ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು.

 * ಚರ್ಚೆ: ಕಲ್ಯಾಣದ ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರಾಮರ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಇಷ್ಟಲಿಂಗವಿಲ್ಲದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶರಣರು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದರು.

 * ತರ್ಕ: ಗಾಳಿಪಟ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಕೆಳಗೊಂದು 'ಸೂತ್ರ' (ದಾರ) ಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ಅರಿವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಲಿಂಗದ ಕುರುಹು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಶರಣರು ವಾದಿಸಿದರು.

 * ದೀಕ್ಷೆ: ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರಿಂದ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದು ಸಿದ್ಧರಾಮರು ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾದರು.

4. ಶಿವಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿ

ದೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ಸಿದ್ಧರಾಮರು 'ಶಿವಯೋಗಿ'ಯಾದರು. ಇವರ ಸಾಧನೆಯ ಹಾದಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು:

 * ದಾಸೋಹಂ ಭಾವ: 'ಸೋಹಂ' (ನಾನೇ ಅವನು) ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು 'ದಾಸೋಹಂ' (ನಾನು ನಿನ್ನ ದಾಸ) ಎಂಬ ನಮ್ರತೆಯನ್ನು ತಳೆದರು.

 * ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಇವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತ 'ಕಪಿಲಸಿದ್ಧ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ'.

 * ಐಕ್ಯ: ಬಸವಣ್ಣನವರ ನಿರ್ಗಮನದ ನಂತರ, ತಾವು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಕೆರೆಯ ಮಧ್ಯದ ಗೋಪೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರಾಮರು ಐಕ್ಯರಾದರು.

5. ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ

 * ಸಿದ್ಧರಾಮರ ವಚನಗಳ ಮೇಲೆ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪ್ರಭಾವ ಗಾಢವಾಗಿದೆ. "ಭಕ್ತನಾದರೆ ಬಸವಣ್ಣನಂತಾಗಬೇಕು" ಎಂದು ಇವರು ಅನೇಕ ಕಡೆ ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆ.

 * ಪ್ರಭುದೇವರು ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರಂತಹ ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನಿಗಳೇ ಸಿದ್ಧರಾಮರ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕಂಡು "ನಮೋ ನಮೋ" ಎಂದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 * ರಾಜಕೀಯ ಆಹ್ವಾನಗಳಿಗೂ (ಕರ್ಣದೇವನ ಮಂತ್ರಿಗಿರಿ) ಮಣಿಯದೆ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಹಾದಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದರು.

  ಸಿದ್ಧರಾಮರು 'ಭೂತದಯೆ'ಯನ್ನು ಕರ್ಮ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕವೂ, 'ಲಿಂಗಾಂಗ ಸಾಮರಸ್ಯ'ವನ್ನು ಜ್ಞಾನ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕವೂ ಸಾಧಿಸಿದವರು. ಅವರ ಜೀವನವು "ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾತ್ಮ" ಒಂದೇ ನಾಣ್ಯದ ಎರಡು ಮುಖಗಳು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಮಡಿವಾಳ ಮಾಚಯ್ಯ: ಕಾಯಕ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು :

  12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಸಂಕುಲದಲ್ಲಿ ಮಡಿವಾಳ ಮಾಚಯ್ಯನವರು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖರು. ಇವರು ಕೇವಲ ಬಟ್ಟೆಗಳ ಮೈಲಿಗೆಯನ್ನು ಕಳೆಯುವ ಮಡಿವಾಳರಾಗಿರದೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಮನದ ಮೈಲಿಗೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಜಲದಲ್ಲಿ ತೊಳೆದ ಮಹಾತ್ಮರು.

ಶರಣರ ಶರಣ: ಮಾಚಯ್ಯನವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ

ಮಡಿವಾಳ ಮಾಚಯ್ಯನವರ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಎಷ್ಟು ಅಪಾರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಸ್ವತಃ ಬಸವಣ್ಣ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣನವರೇ ಇವರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದ್ದಾರೆ:

 * ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು: "ಮಡಿವಾಳನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಘನವನರಿದು ಬದುಕಿದೆನು" ಎಂದು ಇವರನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆ.

 * ಬಸವಣ್ಣ: "ಮಡಿವಾಳ ಮಾಚಿ ತಂದೆಗಳ ಶ್ರೀಪಾದಕ್ಕೆ ನಮೋ ನಮೋ" ಎಂದು ಇವರ ಪಾದಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾರೆ.

 * ಕಾಯಕ ಯೋಗ: ಇವರು ಹಂಗಿಲ್ಲದ ಕಾಯಕ ಜೀವಿ. ಬಸವಣ್ಣನವರಲ್ಲಿ "ನಾನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ" ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರ ಸುಳಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಮಾಚಯ್ಯನವರದ್ದು.

ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ-ಕ್ರಿಯೆ

ಮಾಚಯ್ಯನವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಡಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಶುದ್ಧಿಯಲ್ಲ:

 * ಜ್ಞಾನದ ಜಲ: ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅವಗುಣಗಳೆಂಬ ಕೊಳೆಯನ್ನು ಸುಜ್ಞಾನವೆಂಬ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೊಳೆದು ಕಳೆಯಬೇಕೆಂದು ಇವರು ಬೋಧಿಸಿದರು.

 * ಸಮನ್ವಯ: "ಅರಿವನರಿದೆನೆಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಬಿಡಬಾರದು" ಎಂಬುದು ಇವರ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಲುವು. ಅಂದರೆ, ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಕ್ರಿಯೆ (ಕೆಲಸ) ಸೇರಿದರೆ ಅದು ಸಕ್ಕರೆಗೆ ಜೇನು ಸೇರಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಧುರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾಚಯ್ಯನವರ ಸಾಧನೆಯ ಹಾದಿ

ಒಬ್ಬ ಸತ್ಯಶರಣನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮಾಚಯ್ಯನವರು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ:

 * ಆಸೆಯ ನಿರಸನ: ತನುವಿನ ಆಸೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು, ಮನದ ಲಜ್ಜೆಯನ್ನು ಮರೆತು, ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹೊಟ್ಟಿನಂತೆ ತೂರಿ ಬಿಡುವವನೇ ಅಚ್ಚಶರಣ.

 * ತ್ರಿವಿಧ ಸನ್ನಿಹಿತ: ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನೂ, ನಯನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾದವನ್ನೂ ಕಂಡು ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಶಿವಾರ್ಪಿತಗೊಳಿಸುವುದು ಇವರ ಹಾದಿ.

 * ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಇವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತ 'ಕಲಿದೇವರದೇವ'.

4. ವೀರಶೈವ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯ

 * ಹಿಪ್ಪರಿಗೆಯಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ: ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಿರೇಹಿಪ್ಪರಿಗೆಯಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮಡಿವಾಳ ಕಾಯಕ ಕೈಗೊಂಡರು.

 * ಭೀತಿರಹಿತ ಬದುಕು: ಬಿಜ್ಜಳ ರಾಜನ ಬೆದರಿಕೆಗಳಿಗೂ ಅಂಜದ ಇವರು, ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಭವಿಗಳನ್ನು (ಶಿವಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದವರನ್ನು) ಶಿಕ್ಷಿಸುವ ದೃಢ ನಿರ್ಧಾರ ಇವರದಾಗಿತ್ತು.

ನಿಶ್ಯಬ್ದ ನಿಲವು

ಸಾಧನೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಚಯ್ಯನವರು 'ನಿಶ್ಯಬ್ದ ಬ್ರಹ್ಮ'ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಮನಸ್ಸು, ಭಾವ ಮತ್ತು ಬಯಕೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಳಿದು ಕೇವಲ 'ನಿಜ'ವೊಂದು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವ ಆ ಅಖಂಡ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇವರು ಲಿಂಗೈಕ್ಯರಾದರು.

  ಮಡಿವಾಳ ಮಾಚಯ್ಯನವರು ನುಡಿದಂತೆ ನಡೆದವರು. "ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ" ಎಂಬ ತತ್ವಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಕಾಯಕದ ಮೂಲಕವೇ ಬೆಲೆ ತಂದುಕೊಟ್ಟವರು. ಇವರ ಜೀವನವು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸುಂದರ ಸಂಗಮವಾಗಿದೆ.

ಹಡಪದ ಅಪ್ಪಣ್ಣ: ಬಸವಣ್ಣನವರ ಅಂತರಂಗದ ಒಡನಾಡಿ

  ಹಡಪದ ಅಪ್ಪಣ್ಣನವರು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಅತ್ಯಂತ ನಂಬಿಕಸ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ ಶರಣರು. ಇವರು ಕೇವಲ ಕ್ಷೌರಿಕ ಕಾಯಕದವರಾಗಿರದೆ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಎತ್ತರಕ್ಕೇರಿದ ಮಹಾಪುರುಷರಾಗಿದ್ದರು.

 * ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಯಕ: ಇವರು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪಾದಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅವರ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಂತೆ (Secretary) ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. 'ಹಡಪ' ಎಂದರೆ ವೀಳ್ಯದ ಚೀಲ ಎಂದರ್ಥ; ಬಸವಣ್ಣನವರ ವೀಳ್ಯದ ಚೀಲವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಕಾಯಕ ಇವರದಾಗಿತ್ತು.

 * ವಿನಯಶೀಲ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ: ಇವರು ಅತ್ಯಂತ ವಿನಯವಂತರು. "ಎತ್ತಪ್ಪೆ ಶರಣಂಗೆ, ತೊತ್ತಪ್ಪೆ ಶರಣಂಗೆ" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಶರಣರ ಸೇವೆಯೇ ಪರಮ ಸುಖ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರು. ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಶರಣರ ಮನೆಯ "ಹಿತ್ತಿಲ ಕಾಯುವ ನಾಯಿ" ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ನಮ್ರತೆ ಇವರಲ್ಲಿತ್ತು.

 * ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನಿಲುವು: ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಣ್ಣನವರ ಪಾತ್ರ ಹಿರಿದು. ಇವರ ಪತ್ನಿ ಲಿಂಗಮ್ಮ ಕೂಡ ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಚನಗಾರ್ತಿ.

 * ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಇವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತ 'ಬಸವಪ್ರಿಯ ಕೂಡಲಚೆನ್ನಸಂಗಮದೇವ'.

ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ: ದಿಟ್ಟತನ ಮತ್ತು ನೇರ ನುಡಿಯ ಶರಣ

ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯನವರು ವಚನಕಾರರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟರು. ಇವರು ದೋಣಿ ನಡೆಸುವ (ಅಂಬಿಗ) ಕಾಯಕವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಸಂಸಾರವೆಂಬ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿಸುವ ಜ್ಞಾನದ ದೋಣಿಯನ್ನೂ ನಡೆಸಿದವರು.

 * ಕಾಯಕ: ನದಿ ದಾಟಿಸುವ ಕಾಯಕ ಇವರದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇವರು ಕೇವಲ ಜನರನ್ನು ಈ ದಡದಿಂದ ಆ ದಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸುಜ್ಞಾನದ ಕಡೆಗೆ ಜನರನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರು.

 * ನೇರ ನುಡಿ (ವಿಚಾರವಾದ): ಇವರ ವಚನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಹರಿತ ಮತ್ತು ನೇರ. ಡೋಂಗಿ ಭಕ್ತಿ, ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಇವರು ಯಾರಿಗೂ ಅಂಜದೆ ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. "ನುಡಿಯಿಲ್ಲದ ನಿಸ್ಸೀಮ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರಿಸುವೆ" ಎಂಬ ಇವರ ಮಾತು ಸಂಸಾರದ ಜಂಜಾಟದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

 * ನಿರ್ಭೀತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ: ಸಮಾಜದ ಅಂಕುಡೊಂಕುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುವಾಗ ಇವರು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಭಾಷೆ ಬಹಳ ಜನಪದೀಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇವರು ಯಾವುದೇ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ವಿಚಾರಧಾರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.

 * ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಇವರ ವಚನಗಳ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಇವರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನೇ ಅಂಕಿತವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ: 'ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ'.

ಈ ಇಬ್ಬರು ಶರಣರ ಸಾರಾಂಶ:

| ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ | ಹಡಪದ ಅಪ್ಪಣ್ಣ | ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ |

|---|---|---|

| ಕಾಯಕ | ಕ್ಷೌರಿಕ / ವೀಳ್ಯದ ಸೇವೆ | ದೋಣಿ ನಡೆಸುವಿಕೆ (ಅಂಬಿಗ) |

| ಸ್ವಭಾವ | ಅತ್ಯಂತ ವಿನಯಶೀಲ, ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ | ನೇರ ನುಡಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿಮರ್ಶಕ |

| ಮುಖ್ಯ ಸಂದೇಶ | ಶರಣರ ಸೇವೆಯೇ ಕೈಲಾಸ | ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿಯೇ ನಿಜವಾದ ದೋಣಿ |

| ಅಂಕಿತ | ಬಸವಪ್ರಿಯ ಕೂಡಲಚೆನ್ನಸಂಗಮದೇವ | ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ |

ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಶರಣರು ಕಾಯಕದ ಗೌರವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದರು. ಇವರ ಜೀವನವು "ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಕೀಳಲ್ಲ, ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿಯಿದ್ದರೆ ಮಾಡುವ ಕಾಯಕವೇ ದೇವರ ದಾರಿ" ಎಂಬುದನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರಿದೆ.

ಸಕಲೇಶ ಮಾದರಸ: ರಾಜಯೋಗಿಯಿಂದ ಶಿವಶರಣನವರೆಗೆ

೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಸಂಕುಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಾಗಿದ್ದೂ ವೈರಾಗ್ಯ ತಾಳಿ ವಚನಕಾರರಾದವರು ಸಕಲೇಶ ಮಾದರಸರು. ಸಕಲೇಶ ಮಾದರಸರು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ಪ್ರಮುಖ ವಚನಕಾರರು. ಇವರ ಜೀವನವು ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಭೋಗಕ್ಕಿಂತ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೇ ಮಿಗಿಲು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

೧. ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ

 * ರಾಜವಂಶ: ಇವರು ಕಲ್ಲಕಾರಿಕೆಯ ಅರಸರಾದ ಮಲ್ಲರಸರ ಪುತ್ರರು. ತಂದೆ ಮಲ್ಲರಸರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಗನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಶ್ರೀಶೈಲದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

 * ವೈರಾಗ್ಯದ ಹಾದಿ: ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಮಾದರಸರಿಗೂ ರಾಜ್ಯಭಾರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ತಂದೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಶ್ರೀಶೈಲಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಇವರಿಗೆ ತಂದೆಯ ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಒಡನಾಟದಲ್ಲಿ ಶರಣ ಚಳುವಳಿಯ ಭಾಗವಾದರು.

೨. ಸಂಗೀತಗಾರ ಮತ್ತು ಸಾಧಕ

ಸಕಲೇಶ ಮಾದರಸರು ಕೇವಲ ವಚನಕಾರರಲ್ಲದೆ, ಅತ್ಯಂತ ನುರಿತ ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವರು ಪರಿಣತರಾಗಿದ್ದರು:

 * ವಾದ್ಯಗಳು: ರಾವಣಹಸ್ತ, ಕಿನ್ನರವೀಣೆ, ಕಚ್ಛಪವೀಣೆ, ತುಂಬುರವೀಣೆ ಮತ್ತು ಸಾರಂಗ ವೀಣೆಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

 * ಸಂಕೀರ್ತನೆ: ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ನಾಮ ಸಂಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ತಲ್ಲೀನರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರ ಈ ಸಂಗೀತ ಪ್ರೇಮವು ಅವರ ಭಕ್ತಿಯ ಹಾದಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿತ್ತು.

೩. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ

 * ಇವರು ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಗೋಷ್ಠಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಅನೇಕ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ ವಚನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 * ಇವರ ವಚನಗಳ ಮೇಲೆ ಬಸವಣ್ಣನವರ ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳ ಪ್ರಭಾವ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

 * ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಇವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತ 'ಸಕಲೇಶ್ವರದೇವ'.

ಸಾರಾಂಶ:

ಸಕಲೇಶ ಮಾದರಸರು ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಶಿವನೊಡನೆ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಿದ ಅಪೂರ್ವ ಶರಣರು. ಕಲ್ಯಾಣದ ಶರಣರ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಇವರ ಸಂಗೀತಮಯ ಭಕ್ತಿ ಪಥವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದಾಗಿದೆ.

ಮೋಳಿಗೆ ಮಾರಯ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹಾದೇವಿ: ರಾಜವೈಭವದಿಂದ ಕಾಯಕದವರೆಗೆ

  ೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಶ್ಮೀರದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದೂ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮಾರುವ ಕಾಯಕ ಕೈಗೊಂಡ ಮೋಳಿಗೆ ಮಾರಯ್ಯನವರ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ರಾಣಿ ಮಹಾದೇವಿಯವರ ಕಥೆ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಫೂರ್ತಿದಾಯಕವಾದುದು. 

ಮೋಳಿಗೆ ಮಾರಯ್ಯ

  ಮೋಳಿಗೆ ಮಾರಯ್ಯನವರು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ಪ್ರಮುಖ ವಚನಕಾರರು. ಇವರ ಜೀವನವು "ಅಹಂಕಾರದ ವಿನಾಶ" ಮತ್ತು "ಕಾಯಕದ ಮಹತ್ವ"ಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

೧. ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆ

 * ರಾಜಪದವಿ: ಇವರು ಮೂಲತಃ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಅರಸರಾಗಿದ್ದರು. ಮೊದಲು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ನಂತರ ಅವರ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಮಾರುಹೋಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದರು.

 * ದಂಪತಿಗಳ ತ್ಯಾಗ: ಮಾರಯ್ಯನವರ ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ಪತ್ನಿ ರಾಣಿ ಮಹಾದೇವಿಯವರೂ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ತೊರೆದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಡಿಸಲಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು.

೨. ಮೋಳಿಗೆ ಕಾಯಕ (ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮಾರಾಟ)

 * ಕಾಯಕ: ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಇವರು ಕಾಡಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿದು ತಂದು ಮಾರುವ 'ಮೋಳಿಗೆ' ಕಾಯಕವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು.

 * ದಾಸೋಹ: ಅತ್ಯಂತ ಬಡತನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮಾರಿ ಬಂದ ಅಲ್ಪ ಹಣದಲ್ಲಿಯೇ ಶರಣರಿಗೆ ಅಂಬಲಿಯನ್ನು ಉಣಿಸಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶರಣರಿಗೆ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮನೆಯ ಪಂಚಭಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾನ್ನಕ್ಕಿಂತ ಮಾರಯ್ಯನವರ ಮನೆಯ ಪ್ರೀತಿಯ ಅಂಬಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ರುಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.

೩. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಮಾರಯ್ಯನವರ ನಿಷ್ಠೆ

ಮಾರಯ್ಯನವರ ಬಡತನವನ್ನು ಕಂಡು ಮರುಗಿದ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾದರು:

 * ಧನ ನಿರಾಕರಣೆ: ಬಸವಣ್ಣನವರು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಮಾರಯ್ಯನವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಣದ ಚೀಲವನ್ನು ಇಟ್ಟು ಬಂದರು. ಆದರೆ ಮಾರಯ್ಯನವರು ಅದನ್ನು ಕಂಡು, "ನಮಗೆ ಲಿಂಗ ನೀಡಿದ ಕಾಯಕವೇ ಸಾಕು, ಅನ್ಯರ ಹಂಗು ಬೇಡ" ಎಂದು ಆ ಹಣವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಇದು ಅವರ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಕಾಯಕ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

೪. ರಾಣಿ ಮಹಾದೇವಿ: ಆದರ್ಶ ಶರಣೆ

 * ಮಾರಯ್ಯನವರ ಪತ್ನಿ ಮಹಾದೇವಿಯವರು ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಚನಗಾರ್ತಿ.

 * ಇವರು ಹಿಂದಿನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರೂ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬಡತನದ ಕಾಯಕದ ಬಾಳನ್ನು ಪರಮ ಸುಖವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಗಂಡನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಹಾದಿಗೆ ಇವರು ನೆರಳಾಗಿ ನಿಂತ ಆದರ್ಶ ಗೃಹಿಣಿಯಾಗಿದ್ದರು.

೫. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ

 * ಮೋಳಿಗೆ ಮಾರಯ್ಯನವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತ 'ನಿಃಕಲಂಕ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ'.

 * ಇವರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಯಕದ ಮಹತ್ವ, ಅಹಂಕಾರದ ನಿರಸನ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಆಳವಾದ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

  ಮೋಳಿಗೆ ಮಾರಯ್ಯನವರ ಕಥೆಯು "ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ" ಎಂಬ ತತ್ವಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿಯಂತಿದೆ. ರಾಜನಾಗಿದ್ದವನು ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮಾರುವವನಾದಾಗಲೂ ಅವನಲ್ಲಿದ್ದ ಶಿವನಿಷ್ಠೆ ಕುಂದಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಂದಿನವರಿಗೂ ದೊಡ್ಡ ಪಾಠವಾಗಿದೆ.

ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರಯ್ಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಕಮ್ಮ: ತೃಪ್ತಿಯೇ ಪರಮ ಸುಖ

  ೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ 'ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ' ಮತ್ತು 'ನಿರಾಸೆ' (ಆಸೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು) ಎಂಬ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ಪಾಲಿಸಿದ ಆದರ್ಶ ದಂಪತಿಗಳು ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರಯ್ಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಕಮ್ಮನವರು. ಈ ದಂಪತಿಗಳ ಜೀವನವು ಕಾಯಕದ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾಸೆಯಿಲ್ಲದ ಬದುಕಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಚನಕಾರರು.

೧. ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾಯಕ

 * ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರಯ್ಯ: ಬಸವಣ್ಣನವರ ಅರಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಜಂಗಮರಿಗೆ ದಾಸೋಹ ನಡೆಯುವಾಗ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಅಕ್ಕಿಯ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಆರಿಸಿ ತರುವ ಕಾಯಕ ಇವರದು. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಇವರಿಗೆ 'ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರಯ್ಯ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು.

 * ಶಿವನಿಷ್ಠೆ: ಇವರು ಅತ್ಯಂತ ಬಡತನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅನ್ಯರ ಮುಂದೆ ಕೈಚಾಚದೆ, ತಾವು ಆಯ್ದು ತಂದ ಅಕ್ಕಿಯಿಂದಲೇ ದಾಸೋಹ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

೨. ಲಕ್ಕಮ್ಮ: ಪತಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾದ ಶರಣೆ

ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ ಕೇವಲ ಮಾರಯ್ಯನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿರದೆ, ಅವರ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದರು.

 * ಕಾಯಕದ ಜಾಗೃತಿ: ಒಮ್ಮೆ ಮಾರಯ್ಯನವರು "ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅರಿವು ಮುಖ್ಯ, ಕಾಯಕವಲ್ಲ" ಎಂಬ ಚರ್ಚೆಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಕಾಯಕಕ್ಕೆ ಹೋಗದೆ ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಾಗ, ಲಕ್ಕಮ್ಮ ಅವರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿ ಕಾಯಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

 * ಅತಿಯಾಸೆಯ ನಿರಸನ: ಕಾಯಕಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮಾರಯ್ಯನವರು ಅಂದು ಅವಸರವಸರವಾಗಿ ಅತಿಯಾದ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಆಯ್ದು ತರುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕಂಡ ಲಕ್ಕಮ್ಮ:

    "ಆಸೆಯೆಂಬುದು ಅರಸಿಂಗಲ್ಲದೆ ಶಿವಭಕ್ತರಿಗುಂಟೇ?"

    ಎಂದು ಪತಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿ, ತಮಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಉಳಿದ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

   > 

೩. ಬಡತನದಲ್ಲಿ ಮಹೋನ್ನತಿ

 * ಮನುಷ್ಯ ಎಷ್ಟು ಬಡವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅತಿಯಾಸೆ ಪಡದೆ, ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಜೀವನ ನಡೆಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ದಂಪತಿಗಳು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

 * ಇವರ ಮನೆಯ ಅಕ್ಕಿಯ ಗಂಜಿಯು ಶರಣರ ಪಾಲಿಗೆ ಅಮೃತದಂತಿತ್ತು.

೪. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ

 * ಮಾರಯ್ಯನ ಅಂಕಿತ: 'ಅಮರೇಶ್ವರ ಲಿಂಗ' ಅಥವಾ 'ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರೇಶ್ವರ'.

 * ಲಕ್ಕಮ್ಮನ ಅಂಕಿತ: 'ಮಾರಯ್ಯಪ್ರಿಯ ಅಮರೇಶ್ವರಲಿಂಗ'.

 * ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾಯಕ, ಅರಿವು ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರಿದ್ದಾರೆ.

ಸಾರಾಂಶ:

ಮೋಳಿಗೆ ಮಾರಯ್ಯ-ಮಹಾದೇವಿ ಮತ್ತು ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಮಾರಯ್ಯ-ಲಕ್ಕಮ್ಮರ ಸಂಸಾರಗಳು ೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳಿದ್ದಂತೆ. ಅರಸನಾಗಿದ್ದವನು ಮೋಳಿಗೆ ಕಾಯಕಕ್ಕೆ ಇಳಿದರೆ, ಬಿದ್ದ ಕಾಳನ್ನು ಆರಿಸುವವನು ಅರಸನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ತೃಪ್ತಿ ಹೊಂದಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಇವರ ಜೀವನದ ಸಾರ.

ಅಮುಗೆ ರಾಯಮ್ಮ: ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಅರಿವಿನ ಸಾಧಕಿ

  ಅಮುಗೆ ರಾಯಮ್ಮನವರು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ಧೀಮಂತ ವಚನಗಾರ್ತಿ. ಪುರುಷ ವಚನಕಾರರೊಡನೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ತರ್ಕಿಸಿ, ಅವರ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವಷ್ಟು ಜ್ಞಾನವಂತೆಯಾಗಿದ್ದರು.

 * ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ಜೀವನ: ಇವರದು 'ಅಮುಗೆ' (ನೂಲು ತೆಗೆಯುವ ಅಥವಾ ನೇಯುವ) ಕಾಯಕ. ಇವರು ಸಂಸಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದೆ, ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಶಿವಯೋಗವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವರು.

 * ವಚನಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಇವರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಅಂತರಂಗದ ತೊಳಲಾಟ, ಭಕ್ತಿಯ ಆವೇಶ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸೇರುವ ಹಂಬಲ ಸುಂದರವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ. ಜೀವನಾನುಭವ ಮತ್ತು ಲೋಕಾನುಭವ ಇವರ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಜೀವಾಳ.

 * ಸ್ಥಾನಮಾನ: ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇವರು, ಕನ್ನಡ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಉರಿಲಿಂಗ ಪೆದ್ದಿ: ದಲಿತ ವರ್ಗದ ಮಹಾನ್ ವಿದ್ವಾಂಸ

ಉರಿಲಿಂಗ ಪೆದ್ದಿಯವರ ಜೀವನವು ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿ. ಕಳ್ಳತನ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮಾರುವ ಕಾಯಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಇವರು ಶರಣರ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಮಹಾನ್ ಚಿಂತಕರಾದರು.

 * ವಿದ್ವತ್ತು: ಇವರು ಕನ್ನಡದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿದ್ದರು. ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ದಲಿತ ವರ್ಗದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತರೆಂದು ಇವರು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

 * ಪತ್ನಿ ಕಾಳವ್ವ: ಇವರ ಪತ್ನಿ ಕಾಳವ್ವನವರೂ ಸಹ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಿಮೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಆಧುನಿಕ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ದಲಿತ ಲೇಖಕಿ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

 * ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಇವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತ 'ಉರಿಲಿಂಗಪೆದ್ದಿ ಪ್ರಿಯ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ'.

ಕಿನ್ನರಿ ಬೊಮ್ಮಯ್ಯ: ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಸಮನ್ವಯ

  ಕಿನ್ನರಿ ಬಾರಿಸುವ ಕಾಯಕದ ಮೂಲಕ ಶಿವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇವರು ಬಸವಣ್ಣನವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾದವರು.

 * ಉಳ್ಳಿಯ (ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ) ಪ್ರಸಂಗ: ಕಿನ್ನರಿ ಬೊಮ್ಮಯ್ಯನವರಿಗೆ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಎಂದರೆ ಬಹಳ ಇಷ್ಟ. ಒಮ್ಮೆ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಇದನ್ನು 'ಅಭೋಜ್ಯ' (ತಿನ್ನಬಾರದ್ದು) ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದಾಗ ನೊಂದು ಹೊರಟು ಹೋದರು. ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮ ತಪ್ಪಿನ ಅರಿವಾಗಿ, ಇಡೀ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನೇ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ತಾವೂ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿಯ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿ ಬೊಮ್ಮಯ್ಯನವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಮರಳಿ ಕರೆತಂದರು.

 * ಆತ್ಮೀಯತೆ: ಬಸವಣ್ಣ ಮತ್ತು ಕಿನ್ನರಿ ಬೊಮ್ಮಯ್ಯನವರ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ, ಒಬ್ಬರ ಪ್ರಾಣ ಹೋದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಪ್ರಾಣವೂ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬ ಜನಪದ ಕಥೆಗಳಿವೆ.

 * ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಇವರ ವಚನಗಳ ಅಂಕಿತ 'ನಿಜಗುರು ಸ್ವತಂತ್ರಸಿದ್ಧಲಿಂಗೇಶ್ವರ'.

ಈ ಶರಣರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ನೋಟ:

| ಶರಣರ ಹೆಸರು | ಕಾಯಕ | ವಿಶೇಷತೆ |

|---|---|---|

| ಅಮುಗೆ ರಾಯಮ್ಮ | ಅಮುಗೆ (ನೇಯ್ಗೆ ಸಂಬಂಧಿ) | ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅನುಭಾವ ಸಾಧಿಸಿದವರು. |

| ಉರಿಲಿಂಗ ಪೆದ್ದಿ | ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮಾರಾಟ | ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ ವರ್ಗದಿಂದ ಬಂದು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಮಹಾ ಪಂಡಿತರಾದವರು. |

| ಕಿನ್ನರಿ ಬೊಮ್ಮಯ್ಯ | ಕಿನ್ನರಿ ಬಾರಿಸುವುದು | ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಕ ಶಿವಯೋಗ ಸಾಧಿಸಿದ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಆಪ್ತರು. |

ಈ ಶರಣರೆಲ್ಲರೂ ಜಾತಿ, ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಕಾಯಕದ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅರಿವಿನಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಸಾಧಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. 

ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು: ಜ್ಞಾನದ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ಸಾಮರಸ್ಯ

  ೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಚಳುವಳಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಭೀತ ಚಿಂತಕಿ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ. ಅಣ್ಣ ಅಜಗಣ್ಣನ ಅಗಲಿಕೆಯ ದುಃಖದಲ್ಲಿದ್ದ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ ಮತ್ತು ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಂದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂವಾದವು ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಒಂದು "ಮೇರು ಶಿಖರ". 

  ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಕ್ಕುಂಡಿ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿ ಉಳ್ಳ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ, ಗುಪ್ತಭಕ್ತ ಅಜಗಣ್ಣನ ತಂಗಿ. ಇವರ ಜೀವನದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಘಟ್ಟವೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳೊಡನೆ ನಡೆಸಿದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂವಾದ.

೧. ಅಣ್ಣ ಅಜಗಣ್ಣನ ಅಗಲಿಕೆ

 * ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ಅಜಗಣ್ಣನೇ ಗುರು, ದೈವ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದನು.

 * ಅಜಗಣ್ಣನು ತನಗೆ ಗುಪ್ತಯೋಗವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರುಹುವ ಮುನ್ನವೇ ಲಿಂಗೈಕ್ಯನಾದನೆಂದು ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ ತೀವ್ರ ದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಈ ದುಃಖ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲೌಕಿಕವಾದುದಲ್ಲ, ಅದು ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಹಂಬಲವಾಗಿತ್ತು.

೨. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ಸಂವಾದ

ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಳೆಯಲು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬಂದವರು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು. ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಚರ್ಚೆಯು ಜ್ಞಾನದ ಆಳವನ್ನು ಅಳೆಯುವಂತಿತ್ತು:

 * ದ್ವೈತ-ಅದ್ವೈತದ ಚರ್ಚೆ: ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಸಮಾಧಾನ ಪಡಿಸಲು ಹೋದಾಗ, ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ ಅಲ್ಲಮರ ಮಾತಿನ ಆಡಂಬರವನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. "ಹೆಚ್ಚು ಕೊರತೆಯಿದ್ದವನೇ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಮಾತಿನ ಹಂಗೇಕೆ?" ಎಂಬುದು ಅವಳ ವಾದವಾಗಿತ್ತು.

 * ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಯಬ್ದ: ಅಣ್ಣ ಅಜಗಣ್ಣನಂತೆ 'ನಿಶ್ಯಬ್ದ'ವಾಗಿರದೆ 'ಶಬ್ದ'ದ ಮೂಲಕ ಬೋಧಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಲ್ಲಮರು ಅವಳಿಗೆ ಮೊದಲು ಸಣ್ಣವರಾಗಿ ಕಂಡರು. ಅಲ್ಲಮರಂತಹ ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನೇ ಎದುರಿಸಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಧೈರ್ಯ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕನದು.

೩. ಪ್ರಭುದೇವರ ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅರಿವು

ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕನಿಗೆ ಶರಣರ ನಿಲುವನ್ನು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರು:

 * ಸಾವಿಲ್ಲದ ಶರಣ: ಅಜಗಣ್ಣನು ಸತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನು ನಿತ್ಯಮುಕ್ತನು. ಶರಣರ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಂತಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು.

 * ತನ್ನ ತಾನರಿಯುವುದು: "ನಿನಗೆ ನೀನೇ ಗುರು, ನಿನ್ನೊಳಗೆ ನೀನು ಅರಿತು ನೋಡು" ಎಂದು ಬೋಧಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬಾಹ್ಯ ಗುರುವಿಗಿಂತ ಅಂತರಂಗದ ಅರಿವು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು.

 * ಬೆಂದ ನೂಲಿನ ರೂಪಕ: ಶರಣರ ದೇಹವು ಸುಟ್ಟ ನೂಲಿನಂತೆ (ಆಕಾರವಿದ್ದರೂ ಬಂಧನವಿರುವುದಿಲ್ಲ) ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಲೋಕದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾರದಿದ್ದರೂ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಕುರುಹಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು.

೪. ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮಹತ್ವ

 * ಈ ಸಂವಾದದ ಪ್ರಸಂಗವು ಚಾಮರಸನ 'ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ' ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.

 * ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳ ವಚನಗಳಲ್ಲೂ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕನೊಂದಿಗಿನ ಈ ಭೇಟಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿದ್ದು, ಅವಳನ್ನು "ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ತಲೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುವಾಕೆ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.

೫. ಅಂತಿಮ ಸಿದ್ಧಿ

ಪ್ರಭುದೇವರ ಬೋಧನೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕನ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯಿತು. ಅಣ್ಣ ಅಜಗಣ್ಣನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಲಿಂಗರೂಪಿಯಾಗಿ ಇರುವುದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡ ಅವಳು, ಅಚಲ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಳು. ಪ್ರಭುದೇವರು ಅವಳ ಜ್ಞಾನದ ನಿಲುವಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು.

ಸಾರಾಂಶ:

ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕನ ಚರಿತ್ರೆಯು ನಮಗೆ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ:

 * ಹೆಣ್ಣು ಜ್ಞಾನದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಪುರುಷ ಸಾಧಕನನ್ನೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಲ್ಲಳು (ವೈಚಾರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ).

 * ಶಬ್ದಕ್ಕಿಂತ ನಿಶ್ಯಬ್ದದ ಅರಿವು ದೊಡ್ಡದು, ಆದರೆ ಆ ಅರಿವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಗುರುವಿನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವೂ ಅಗತ್ಯ.

 ಹರಿಹರ ಯುಗ 

ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು: ಒಂದು ನೋಟ

  ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನವು ಒಂದು ಸುವರ್ಣ ಯುಗ. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯನ ಗುಡಿಸಲಿಗೆ ತಂದ ಕೀರ್ತಿ ವಚನಕಾರರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

೧. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ ಮತ್ತು ನೇರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ

ವಚನಗಳು "ಕಡಲನ್ನು ಕುಪ್ಪಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದಂತೆ". ಹೇಳಬೇಕಾದ್ದನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅಬ್ಬರವಿಲ್ಲದೆ, ನೇರವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಟ್ಟುವಂತೆ ಹೇಳುವುದು ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

 * ಉದಾಹರಣೆ: ಬಸವಣ್ಣನವರ "ಕಳಬೇಡ, ಕೊಲಬೇಡ" ಎಂಬ ಸಾಲುಗಳು ಇಡೀ ಮಾನವಕುಲಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ಸರಳ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆಗಳಾಗಿವೆ.

೨. ತೀವ್ರ ಭಾವಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿ

ವಚನಕಾರರು ತಮ್ಮ ಅಂತರಂಗದ ತಳಮಳ, ವಿರಹ, ಮತ್ತು ಆನಂದವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಉಸಿರಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯವರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿನ ಮಧುರ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿಯ ಹಂಬಲ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ.

೩. ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮೋಪದೇಶ

ಧರ್ಮ ಎಂದರೆ ಕಠಿಣವಾದ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲ, ಅದು "ದಯೆ" ಎಂಬ ಮೂಲ ತತ್ವದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ ಎಂದು ವಚನಕಾರರು ಸಾರಿದರು.

 * ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ: ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲಾರದ ಬಡವನಿಗೆ "ನಿನ್ನ ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ, ಕಾಲೇ ಕಂಬ" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವೀಕರಣಗೊಳಿಸಿದರು.

೪. ನವ ಸಮಾಜದ ನಿರ್ಮಾಣ (ವರ್ಗ ಮತ್ತು ವರ್ಣರಹಿತ ಸಮಾಜ)

ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ, ಸ್ತ್ರೀ ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ದೊಡ್ಡ ಧ್ವನಿಯೆತ್ತಿತು.

 * ಸಮಾನತೆ: "ವೇದವನೋದಿದವನೇ ಹಾರುವನಲ್ಲ, ಸಕಲ ಜೀವಾತ್ಮರಿಗೆ ಲೇಸ ಬಯಸುವವನೇ ಶರಣ" ಎಂಬ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ವಿಚಾರಗಳು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಂಚಲನ ಮೂಡಿಸಿದವು.

೫. ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹ ತತ್ವ

"ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ" ಎಂಬ ತತ್ವದ ಮೂಲಕ ದುಡಿಮೆಗೆ ದೈವತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಕಾಯಕ ಮಾಡಲೇಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಬಂದ ಲಾಭವನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ (ದಾಸೋಹ) ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶರಣರ ಆಶಯವಾಗಿತ್ತು.

೬. 'ಮಾರ್ಗ' ತೊರೆದು 'ದೇಶೀ'ಯ ಆಯ್ಕೆ

ಸಂಸ್ಕೃತ ಭೂಯಿಷ್ಠವಾದ, ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದ 'ಮಾರ್ಗ' ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಾದ 'ದೇಶೀ' ಕನ್ನಡವನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗೆ ಹೊಸ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾವಿತ್ರ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು.

೭. ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿ

ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ತಳಹದಿಯ ಮೇಲೆ ಹರಿಹರ (ರಗಳೆ ಕವಿ), ರಾಘವಾಂಕ (ಷಟ್ಪದಿ ಕವಿ) ಮತ್ತು ಚಾಮರಸರಂತಹ ಮಹಾಕವಿಗಳು ಅದ್ಭುತವಾದ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.

  ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಸಮಾಜದ ಗೊಂದಲಗಳಿಗೂ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. "ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗ ಶುದ್ಧಿ"ಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಮಹಾತ್ಮನಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಜಗತ್ತಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ಖಂಡಿತ, ನೀವು ನೀಡಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಹರಿಹರ ಯುಗ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕುರಿತಾದ ವಿವರವಾದ ಲೇಖನ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಹರಿಹರ ಯುಗ: ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕ್ರಾಂತಿ ಪರ್ವ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ 12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಯುಗಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಬರುವ ಕಾಲಘಟ್ಟವನ್ನು 'ಹರಿಹರ ಯುಗ' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾಲವ್ಯಾಪ್ತಿ ಸರಿಸುಮಾರು 13ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ 15ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಹರಡಿದೆ.

1. ಯುಗ ವಿಭಜನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ವಿವಾದ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರಕಾರರಲ್ಲಿ ಈ ಯುಗದ ಹೆಸರಿಸುವಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ:

 * ಡಾ. ರಂ.ಶ್ರೀ. ಮುಗಳಿ: ಇವರು ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಹರ ಯುಗವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸದೆ, ಬಸವಯುಗದ ನಂತರ ನೇರವಾಗಿ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಯುಗಕ್ಕೆ ಜಿಗಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಸಂಗತಿಯೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.

 * ತ.ಸು. ಶಾಮರಾಯರು: ಇವರು 'ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆ: ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆ' ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಿಹರನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಈ ಕಾಲವನ್ನು "ಹರಿಹರ ಯುಗ" ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಹರಿಹರನು ಸಾಹಿತ್ಯದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಿಸಿದ ಕವಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಭಜನೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಂಜಸವಾಗಿದೆ.

2. ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸಂಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರ

ಕಲ್ಯಾಣದ ಶರಣರ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರ, ಬಿಜ್ಜಳನ ಕೊಲೆ ಮತ್ತು ಶರಣರ ವಿಘಟನೆಯಿಂದಾಗಿ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಹೊಯ್ಸಳ ಮತ್ತು ಯಾದವರ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಜನತೆ ನಲುಗಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶರಣರ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಶೋತ್ತರಗಳಿಗೆ ಕಾವ್ಯದ ರೂಪ ನೀಡಲು ಹರಿಹರ ಕವಿಯ ಉದಯವಾಯಿತು.

3. ಹರಿಹರನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾವ್ಯ ಧೋರಣೆ

ಹರಿಹರನು ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ 'ಮಾರ್ಗ' ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ ಹೊಸ ಹಾದಿಯನ್ನು ತುಳಿದನು:

 * ನರಸ್ತುತಿ ನಿಷೇಧ: ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಕವಿಗಳು ರಾಜರನ್ನೋ ಅಥವಾ ಆಶ್ರಯದಾತರನ್ನೋ ಹೊಗಳಿ ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಹರಿಹರನು "ಮನುಜರ ಮೇಲೆ, ಸಾವವರ ಮೇಲೆ ಕವಿತೆ ಬರೆಯುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು. ಕೇವಲ ಶಿವನನ್ನೂ ಮತ್ತು ಶಿವಶರಣರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ತುತಿಸುವುದು ಅವನ ಧೋರಣೆಯಾಗಿತ್ತು.

 * ರಗಳೆಯ ಕವಿ: ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ 'ರಗಳೆ' ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇವನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವನನ್ನು "ರಗಳೆಯ ಕವಿ" ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

 * ಭಾಷಾ ಸರಳತೆ: ಸಂಸ್ಕೃತ ಭೂಯಿಷ್ಠವಾದ ಪಂಡಿತರ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಾದ 'ದೇಸಿ'ಗೆ ಹರಿಹರ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಿದನು. ಲಕಾರಗಳ (ಅಲ, ಕುಳ, ಕಳ) ಗೊಂದಲವನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಜನಮುಖಿಯಾಗಿಸಿದನು.

4. ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೃತಿಗಳು

ಈ ಯುಗದ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ತಂಭಗಳೆಂದರೆ ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ರಾಘವಾಂಕ.

ಹರಿಹರ:  ಬಸವರಾಜದೇವರ ರಗಳೆ, ನಂಬಿಯಣ್ಣನ ರಗಳೆ, ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ (ಚಂಪೂ), ಪಂಪಾಶತಕಗಳ ಕರ್ತೃ.ರಗಳೆ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪಿತಾಮಹನಾಗಿ ಶಿವಶರಣರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದುದು ಹರಿಹರನ ಒಂದು ವಿಶೇಷತೆ. 

ರಾಘವಾಂಕ:  ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ, ಸಿದ್ಧರಾಮ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ, ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆಗಳ ಕರ್ತೃ. ಷಟ್ಪದಿ ಕಾವ್ಯದ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ 'ಷಟ್ಪದಿ' ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದುದು ರಾಘವಾಂಕನ ಒಂದು ವಿಶೇಷತೆ. 

5. ಹರಿಹರ ಯುಗದ ಮಹತ್ವ (ಕ್ರಾಂತಿ ಘಟ್ಟ)

ಡಾ|| ಜಿ.ಎಸ್. ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪನವರು ಈ ಕಾಲವನ್ನು 'ಕ್ರಾಂತಿ ಘಟ್ಟ' ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ:

 * ಅರಮನೆಯಿಂದ ಅಂಗಳಕ್ಕೆ: ಸಾಹಿತ್ಯವು ರಾಜಾಸ್ಥಾನದ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಬದುಕಿನ ಕಥನವಾಯಿತು.

 * ಶರಣರ ದಾಖಲೀಕರಣ: 12ನೇ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಥಮ ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೀಕರಣ ನಡೆದದ್ದು ಹರಿಹರನ ರಗಳೆಗಳ ಮೂಲಕ. 63 ಪುರಾತನರು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣದ ಶರಣರ ಚರಿತ್ರೆ ಇಂದಿಗೂ ಲಭ್ಯವಿರುವುದು ಹರಿಹರನ ಕೃತಿಗಳಿಂದಲೇ. 

* ದೇಸಿ ಪರಂಪರೆಯ ಬುನಾದಿ: ಪಂಪ-ರನ್ನರು ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದರೂ, ಹರಿಹರನು ಅದನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ಜೀವಾಳವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಭಾಷೆಗೆ ಗೌರವ ತಂದುಕೊಟ್ಟನು. ಎಂದರೆ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಭೂಯಿಷ್ಠವಾದ 'ಮಾರ್ಗ' ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದ 'ದೇಶೀ' ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಸಂಸ್ಕೃತದ ದಟ್ಟ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ನೆಲದ ಮತ್ತು ನಾಲಗೆಯ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಇದಕ್ಕೆ ಆತನ ಸೋದರಳಿಯ ರಾಘವಾಂಕನೂ ಕೈಗೂಡಿಸಿದನು.

* ಭಾಷಾ ಸುಧಾರಣೆ: ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಅಲಿ, ಕುಳ, ಕಳ'ಗಳ ಗೊಂದಲವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸರಳಗೊಳಿಸಿದನು. ಅಂತೆಯೇ,  ಹರಿಹರ ತನ್ನ ಈ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಿಸಿದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಕವಿಯಾದನು. 

 * ವಚನಕಾರರ ಅನುಭವ ಮಂಟಪದ ಆಶಯಗಳಿಗೆ ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ರಾಘವಾಂಕರು ಕಾವ್ಯದ ರೂಪ ನೀಡಿದರು

  ಹರಿಹರ ಯುಗವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಾಲಮಾನವಲ್ಲ; ಅದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಪಂಡಿತರ ಕೈಯಿಂದ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಕೈಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಾಂತಿ. ಆತ ಒಂದು ಹೊಸ ಪರಂಪರೆಯನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಯುಗಪುರುಷ. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ 'ಹರಿಹರಯುಗ'ಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಅನನ್ಯ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ರಾಘವಾಂಕರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಈ ಭದ್ರಬುನಾದಿಯ ಮೇಲೆ ಮುಂದೆ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.

 ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಹಾದಿ

ಹರಿಹರನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಕವಿಗಳು ರಾಜಾಶ್ರಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಅನ್ನದ ಋಣ ತೀರಿಸಲು ರಾಜರನ್ನು ಪುರಾಣ ಪುರುಷರಿಗೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮ) ಹೋಲಿಸಿ ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಹರಿಹರ ಇದನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದನು.

 * ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ: "ಸಾವವರ ಮೇಲೆ, ಮನುಜರ ಮೇಲೆ, ಕನಿಷ್ಠರ ಮೇಲೆ" ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯಲಾರೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು.

 * ವಸ್ತು ಆಯ್ಕೆ: ರಾಮಾಯಣ-ಮಹಾಭಾರತಗಳ ಬದಲು ತಮಿಳುನಾಡಿನ 63 ಪುರಾತನರು ಹಾಗೂ ಕಲ್ಯಾಣದ ಶರಣರ (ಬಸವಣ್ಣ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಇತ್ಯಾದಿ) ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ವಸ್ತುವಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು.

ರಗಳೆಯ ಕವಿ (ರಗಳೆಗಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ)

ಹರಿಹರನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕೊಡುಗೆ 'ರಗಳೆ' ಛಂದಸ್ಸು.

 * ಅವನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ರಗಳೆಯು ಕಾವ್ಯದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಇಡೀ ಕಾವ್ಯವನ್ನೇ ರಗಳೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಕೀರ್ತಿ ಹರಿಹರನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

 "ರಗಳೆಗೆ ಹರಿಹರನೇ ಆದಿ, ಹರಿಹರನೇ ಅಂತ್ಯ" ಎನ್ನುವ ಮಾತು ಆತ ಈ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಕವಿ

ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಿವಭಕ್ತರ ಕಷ್ಟ-ಸುಖ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪವಾಡಗಳನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಂದಿದ್ದರಿಂದ ಆತನನ್ನು 'ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಚರಿತ್ರೆ ಬರೆದ ಮೊದಲ ಕವಿ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಹರನ ಭಾಷೆ ವಚನಕಾರರ ಭಾಷೆಯಂತೆ ಸರಳವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗ ಮತ್ತು ಆವೇಶದ ಗುಣವಿತ್ತು.

ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ

 * ಕಾಲ: ಕ್ರಿ.ಶ. 13ನೆಯ ಶತಮಾನ.

 * ಸ್ಥಳ: ಹಂಪೆ (ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಪರಮ ಭಕ್ತ).

 * ವೃತ್ತಿ: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರದ ಬಲ್ಲಾಳ ಅರಸನಲ್ಲಿ 'ಕರಣಿಕ' (Accountant) ಆಗಿದ್ದರೂ, ನಂತರ ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೇವೆಗೆ ಮರಳಿದನು.

 * ಸಂಬಂಧ: ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿ ರಾಘವಾಂಕ ಇವನ ಸೋದರಮಾವ.

    ಒಟ್ಟಾರೆ,  ಹರಿಹರನು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಕವಿಯಲ್ಲ, ಆತ ಒಂದು ಯುಗದ ಪ್ರವರ್ತಕ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ 'ಹರಿಹರ ಯುಗ' ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕಾಲಘಟ್ಟವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಹರಿಹರನ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು

ಶಿವಗಣದ ರಗಳೆಗಳು (ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು):

* ಇವು ಹರಿಹರನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿಗಳು. ತಮಿಳಿನ 63 ಪುರಾತನರು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಶರಣರ ಬದುಕನ್ನು ಈ ರಗಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

 ಮುಖ್ಯ ರಗಳೆಗಳು: ಬಸವರಾಜದೇವರ ರಗಳೆ, ನಂಬಿಯಣ್ಣನ ರಗಳೆ, ಮಹಾದೇವಿಯಕ್ಕನ ರಗಳೆ, ಪ್ರಭುದೇವರ ರಗಳೆ ಇತ್ಯಾದಿ.

* ರಗಳೆ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತನ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡು "ರಗಳೆಗೆ ಹರಿಹರನೇ ಆದಿ, ಹರಿಹರನೇ ಅಂತ್ಯ" ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

 2. ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ (ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯ):

* ಇದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೊದಲ ವೀರಶೈವ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯ.

* ತಾನು ಕೇವಲ ರಗಳೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕಠಿಣವಾದ ಚಂಪೂ ಶೈಲಿಯಲ್ಲೂ (ಗದ್ಯ-ಪದ್ಯ ಮಿಶ್ರಿತ) ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಬಲ್ಲೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಡಲು ಇದನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರ ಕಲ್ಯಾಣದ ಕಥೆ ಇದರ ವಸ್ತು.

 ಶತಕ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ:

* ಪಂಪಾಶತಕ:  ಹಂಪೆಯ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಕುರಿತಾದ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಶತಕ.

* ರಕ್ಷಾಶತಕ:  ಶಿವನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕೋರುವ ಕೃತಿ.

* ಮುಡಿಗೆಯಷ್ಟಕ:  ಇದು ಹರಿಹರನ ಭಾವ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಲಘು ಕೃತಿ.

ಹರಿಹರನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು

ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಮನೋಭಾವ: ರಾಜರ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಕೇವಲ ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಿವಭಕ್ತರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಬರೆದದ್ದು 

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪ್ರಯೋಗ: ಕನ್ನಡತನದ 'ರಗಳೆ'ಗೆ ಕಾವ್ಯದ ಗೌರವ ತಂದುಕೊಟ್ಟದ್ದು.

ಕಾವ್ಯ ಭಾಷೆ: ವಚನಗಳ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಎರಡೂ ಹರಿಹರನ ಬರಹದಲ್ಲಿ ಮೇಳೈಸಿದೆ. 

ಭಾವೋದ್ರೇಕ: ಆತನ ರಗಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಆವೇಶ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳ ಮಹಾಪೂರವೇ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. 

ರಗಳೆಯ ಕವಿ: ಹರಿಹರ 

ಹರಿಹರನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದ ಒಬ್ಬ ಅಪ್ರತಿಮ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಕವಿ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರಾಜಸ್ತುತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಇವರು, "ಸಾವವರ ಮೇಲೆ, ಮನುಜರ ಮೇಲೆ ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯಲಾರೆ" ಎಂದು ಪಣತೊಟ್ಟು ಕೇವಲ ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಿವಭಕ್ತರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಸ್ತುವಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಹರಿಹರನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕೊಡುಗೆಯೆಂದರೆ 'ರಗಳೆ' ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಳಕೆ. ಪಂಪ ಮತ್ತು ರನ್ನರಂತಹ ಕವಿಗಳ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಲ್ಪವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಗಳೆಯನ್ನು ಇವರು ಇಡಿಯಾದ ಕಾವ್ಯದ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇವರನ್ನು 'ರಗಳೆಯ ಕವಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಹರನು ತಮಿಳುನಾಡಿನ 63 ಪುರಾತನರು ಹಾಗೂ ಕಲ್ಯಾಣದ ಬಸವಣ್ಣ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯಂತಹ ಶರಣರ ಬದುಕನ್ನು ನೂರಾರು ರಗಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಕೇವಲ ರಗಳೆಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ತಮ್ಮ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು 'ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ' ಎಂಬ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಗೂ 'ಪಂಪಾಶತಕ', 'ರಕ್ಷಾಶತಕ' ಎಂಬ ಸ್ತೋತ್ರ ಕೃತಿಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಹರಿಹರನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಆವೇಶ ಮತ್ತು ಭಾವತೀವ್ರತೆ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶರಣರ ಜೀವನದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಲಯಬದ್ಧವಾದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಇವರ ಕಲೆ ಅದ್ಭುತವಾದುದು. ವಚನಕಾರರ ನಂತರ ಕನ್ನಡ ನೆಲದ ಭಕ್ತಿ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಕ ದಾಖಲಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇವರ ಪ್ರಭಾವ ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ, ಇವರ ಸೋದರಳಿಯ ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕನು 'ಹರಿಹರ ಮಹತ್ವ' ಎಂಬ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನೇ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಹರಿಹರನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ 'ಮಾರ್ಗ' ಮತ್ತು 'ದೇಶಿ' ಶೈಲಿಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಹೊಸ ಹಾದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಜೀವನವನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದ ಮಹಾನ್ ಕವಿ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ 13ನೆಯ ಶತಮಾನವನ್ನು 'ಹರಿಹರ ಯುಗ' ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.

  ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಹರಿಹರನು ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ 'ಮಾರ್ಗ' (ಸಂಪ್ರದಾಯ) ಮತ್ತು 'ದೇಶಿ' (ಜಾನಪದ/ಸ್ಥಳೀಯ) ಶೈಲಿಗಳ ನಡುವೆ ಹೊಸ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಮಹಾಕವಿ.

ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ದಾಖಲೀಕರಣ

ಹರಿಹರನ ರಗಳೆಗಳು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳಲ್ಲ, ಅವು 12 ಮತ್ತು 13ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದ ಕನ್ನಡಿಗಳಾಗಿವೆ. ಬಸವಪೂರ್ವ, ಬಸವಕಾಲೀನ ಮತ್ತು ಹರಿಹರನ ಸಮಕಾಲೀನ ಬದುಕಿನ ನೈಜ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಈ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿವೆ. ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪವಾಡಗಳು ಕೇವಲ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಆ ಕಾಲದ ಜನರ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೀಗುವ ತುಡಿತದ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿವೆ.

ರಗಳೆಯ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದ ಕವಿ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಗಳೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯದ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿದ ಏಕೈಕ ಮಹಾಕವಿ ಹರಿಹರ. ಆತ ರಗಳೆಯ ಎಲ್ಲ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡನೆಂದರೆ, ಆತನ ನಂತರ ಬಂದ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಸತನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಆತನನ್ನು 'ರಗಳೆಯ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಹರನಿಗೆ ರಗಳೆಯು ವೀರಶೈವ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಹರಿಸಲು ಒಂದು ಪ್ರಬಲವಾದ ನದಿಯಂತೆ ಒದಗಿಬಂತು.

ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣದ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ

ಸಮಕಾಲೀನ ಕವಿಗಳು ಆತನನ್ನು 'ರಗಳೆಯ ಕವಿ' ಎಂದು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದಾಗ, ತಾನು ಶಾಸ್ತ್ರಬದ್ಧವಾದ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯವನ್ನೂ ಬರೆಯಬಲ್ಲೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಹರಿಹರನು 'ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ'ವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಇದು ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೊದಲ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯವೆಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು. ರಾಜಾಶ್ರಯವನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ, ಕೇವಲ ಶಿವಪಥದ ಕಾವ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ಹರಿಹರನ ನಿಷ್ಟುರ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಮನೋಭಾವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ದಂತಕಥೆ

ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ರಾಘವಾಂಕನ ನಡುವಿನ 'ಹಲ್ಲು ಉದುರಿಸಿದ' ದಂತಕಥೆಯು ಹರಿಹರನ ಕಾವ್ಯ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯಬಾರದೆಂಬ ಹರಿಹರನ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಲುವು ತನ್ನ ಅಳಿಯನನ್ನೇ ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಿವಕವಿಯನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ರಾಘವಾಂಕನು ಹರಿಹರನ ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಹರಿಹರನು ತನ್ನ ಭಾವಪೂರ್ಣ ರಗಳೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲ ವೀರಶೈವ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಪೂಜ್ಯನೂ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನೂ ಆಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆತನ ಕಾವ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಕೇವಲ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆತ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೆ ಒಯ್ದ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ.

ಷಟ್ಪದಿ ಬ್ರಹ್ಮ ರಾಘವಾಂಕ

ಹರಿಹರನು ರಗಳೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ರಾಘವಾಂಕನು ಕನ್ನಡದ ದೇಸಿ ಛಂದಸ್ಸಾದ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು (ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ) ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದನು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ 'ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ'ಯಲ್ಲಿ ಆತ ಸಾಧಿಸಿದ ಸಿದ್ಧಿ ಅಪಾರವಾದುದು. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆತನನ್ನು 'ಷಟ್ಪದಿ ಬ್ರಹ್ಮ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಘವಾಂಕನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಷಟ್ಪದಿಯು ಕೇವಲ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ರಾಘವಾಂಕನು ಅದನ್ನು ಬೃಹತ್ ಕಾವ್ಯ ರಚನೆಗೆ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಮೊದಲ ಕವಿ.

ರಾಘವಾಂಕನ ಕೃತಿಗಳು (ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿ):

ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕ ಒಟ್ಟು ಆರು ಷಟ್ಟದಿ ಕಾವ್ಯಗಳ ಕರ್ತೃ. ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಟದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ವೀರೇಶ ಚರಿತೆ''ಯೊಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಅವನ ಉಳಿದ ಐದು ಕಾವ್ಯಗಳು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಟದಿಯಲ್ಲಿವೆ. ''ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ'', ''ಶರಭ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ', 'ವೀರೇಶ ಚರಿತೆ', ಹಾಗೂ ''ಹರಿಹರ ಮಹತ್ವ'' -ಇವು ರಾಘವಾಂಕನ ಆರು ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಉಪಲಬ್ಧವಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೆರಡು ಉಪಲಬ್ಧವಿಲ್ಲ. ''ಶರಭ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ'' ಮತ್ತು 'ಹರಿಹರ ಮಹತ್ವ'' ಕೃತಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ಅನುಪಲಬ್ಧವಾಗಿವೆ. 'ಸಿದ್ಧರಾಮ ಪುರಾಣ'' ಸೊನ್ನೆಲಿಗೆಯ ಸಿದ್ಧರಾಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಶೋಧನೆಯ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ''ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತ್ರೆ' ಉತ್ತರದ ಸೋಮನಾಥ ಮಂದಿರ ಸೋಮೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆಗೆ ತರುವ ಮಹಾತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ವೀರಭದ್ರನ ಜನನ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ವೀರೇಶ ಚರಿತೆ, 'ಮೀಸಲುಗವಿತೆ' ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ವೀರೇಶನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಅನ್ವರ್ಥಕವಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಟದಿಯೆಂಬ ವಿಶಿಷಛಂದೋ ರೂಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕ, ಪ್ರಯೋಗಶೀಲನಾದ ಕವಿ ರಾಘವಾಂಕ ಯಾವುದನ್ನೂ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವನಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಅವನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಯೋಗ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸಮರ್ಥ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ರಾಘವಾಂಕನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ವೈಚಾರಿಕತೆ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ: ಇದು ರಾಘವಾಂಕನ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕೃತಿ. ಸತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯದ ಉಳಿವಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಕಥಾನಾಯಕನ ಉದಾತ್ತ ಚಿತ್ರಣ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ರಾಘವಾಂಕನಿಗೆ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಕೃತಿ.

ಸಿದ್ಧರಾಮ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಸಿದ್ಧರಾಮ ಪುರಾಣ): ಸೋಲ್ಲಾಪುರದ ಸಿದ್ಧರಾಮೇಶ್ವರರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧರಾಮೇಶ್ವರರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಅವರ ಕಾಯಕ ಯೋಗ ಮತ್ತು ಜನಸೇವೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುವ ಕಾವ್ಯವಿದು.

ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆ: ಪುಲಿಗೆರೆಯ ಸೋಮನಾಥನ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಾರುವ ಕಾವ್ಯ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಸೌರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೋಮನಾಥ ಲಿಂಗವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ (ಪುಲಿಗೆರೆಗೆ) ತರುವ ರೋಚಕ ಕಥಾಹಂದರವನ್ನು ಇದು ಹೊಂದಿದೆ.

ವೀರೇಶ ಚರಿತೆ: ಇದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ 'ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಪದಿ'ಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 'ಮೀಸಲುಗವಿತೆ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವೀರಭದ್ರನ ಜನನ ಮತ್ತು ಆತನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಈ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ರಾಘವಾಂಕನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡ 'ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಪದಿ' ಛಂದಸ್ಸು ವೀರರಸಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿದೆ.

 ಶರಭಚಾರಿತ್ರ ಮತ್ತು ಹರಿಹರ ಮಹತ್ವ: ಇವು ರಾಘವಾಂಕನ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು.

ಜನಪರ ಧೋರಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿ

ರಾಘವಾಂಕನು ಕೇವಲ ಪಂಡಿತರಿಗಾಗಿ ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯಲಿಲ್ಲ. "ಜನ ಬದುಕಲೆಂದು ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚಿಸುವುದು"ಎಂಬುದು ಆತನ ಮೂಲ ಮಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಹರಿಹರನಂತೆಯೇ ಇವನೂ ಕೂಡ ರಾಜಾಶ್ರಯದ ಆಮಿಷಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಂವೇದನೆಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಶರಣರ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವಲ್ಲಿ ರಾಘವಾಂಕನ ಪಾತ್ರ ದೊಡ್ಡದು.

ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಸಂಬಂಧ

ರಾಘವಾಂಕನು ಹರಿಹರನ ಅಕ್ಕ ರುದ್ರಾಣಿಯ ಮಗ. ಹಂಪೆಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಹರಿಹರನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಈತ, ತನ್ನನ್ನು "ಹಂಪೆಯ ಹರೀಶ್ವರನ ವರಸುತ" ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ ಈತ ಕ್ರಿ.ಶ. 13ನೇ ಶತಮಾನದ (ಸುಮಾರು 1225) ಕಾಲಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವನು. 'ಉಭಯಕವಿ ಕಮಲರವಿ' ಎಂಬ ಬಿರುದು ಆತನ ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ರಾಘವಾಂಕನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಥನ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಷಟ್ಪದಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಒಂದು ಹೊಸ ಯುಗವನ್ನೇ ಆರಂಭಿಸಿದ ಮಹಾಕವಿ. ಹರಿಹರ ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ 'ದೇಶಿ' ಮಾರ್ಗವನ್ನು ರಾಘವಾಂಕನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು.

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ:

ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕನ ಕಿರೀಟಪ್ರಾಯವಾದ ಕೃತಿ 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ'. ರಾಘವಾಂಕನನ್ನು ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದು ಈ ಕಾವ್ಯವೇ ಎನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯದ ಹಾದಿ ಎಷ್ಟು ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅದು ಹೇಗೆ ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ರಾಘವಾಂಕ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ರಾಘವಾಂಕನ 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ'ವು ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸಾರುವ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. "ಹರನೆಂಬುದೇ ಸತ್ಯ; ಸತ್ಯವೆಂಬುದೇ ಹರನು" ಎಂಬ ಉದಾತ್ತ ತತ್ವದ ಮೇಲೆ ಈ ಕಾವ್ಯವು ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹೂಡುವ ಒಂದೊಂದು ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಎದುರಿಸುವ ರೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ರೋಚಕವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಇಬ್ಬರು ಹೊಲತಿಯರು (ಮಾಯಾಕನ್ಯೆಯರು) ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಮತ್ತು ಅವರ ನಡುವೆ ನಡೆಯುವ ತರ್ಕಬದ್ಧ ಸಂವಾದವು ಕಾವ್ಯದ ರಸಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಏಕಪತ್ನಿ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಕುಲಾಭಿಮಾನದ ಜೊತೆಗೆ, ಸಮಾಜದ ಮೇಲು-ಕೀಳಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ರಾಘವಾಂಕ ಅತ್ಯಂತ ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಕಾವ್ಯದ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ ಅದರ ಸಂಭಾಷಣಾ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ನಾಟಕೀಯತೆ. ರಾಘವಾಂಕನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿರುವ ನಾಟ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆಯಿಂದಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಕಣ್ಣೆದುರು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ನಾಟಕದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯ, ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರೂ ಸಹ "ಹುಸಿಯನ್ನಾಡೆನು" ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಹಂಕಾರದ ಬೇಲಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯ ನಡುವಿನ ಈ ಜಿದ್ದಾಜಿದ್ದಿನ ಚಿತ್ರಣವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಥೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಪರಮೋನ್ನತ ಶಿಖರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ರಾಘವಾಂಕನ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯ ಲಯ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಚಿತ್ರಗಳು ಈ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿವೆ.

ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಘವಾಂಕನ ಪಾತ್ರ :

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಘವಾಂಕನು 'ಷಟ್ಪದಿ ಬ್ರಹ್ಮ' ಮತ್ತು 'ಷಟ್ಪದಿಯ ಜನಕ' ನೆಂದೇ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಷಟ್ಪದಿಯು ರಾಘವಾಂಕನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಪಂಪ-ರನ್ನರ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಆ ಛಂದಸ್ಸನ್ನೇ ಬಳಸಿ ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ರಾಘವಾಂಕನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹರಿಹರನು 'ರಗಳೆ'ಯ ಮೂಲಕ ಹೇಗೆ ಕ್ರಾಂತಿ ಮಾಡಿದನೋ, ರಾಘವಾಂಕನು 'ಷಟ್ಪದಿ'ಯ ಮೂಲಕ ಅಂತಹದ್ದೇ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು.

ರಾಘವಾಂಕನ ಈ ಮಹೋನ್ನತ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ  ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಬಹುದು:

ಷಟ್ಪದಿ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮ

ಷಟ್ಪದಿ ಎಂದರೆ ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ. ರಾಘವಾಂಕನು ಈ 'ದೇಶಿ' ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆತನಿಗೆ 'ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ'ಯ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಪ್ರೀತಿ. 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ'ದಂತಹ ಮಹೋನ್ನತ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಆತ ಇದೇ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಾಡುಗಳ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಸಿದನು. ವೀರಭದ್ರನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಆತ ಬಳಸಿದ 'ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಪದಿ' ಆತನ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಚಂಪೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ನವಪಥದ ಆರಂಭ

ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ 'ಚಂಪೂ' (ಗದ್ಯ-ಪದ್ಯ ಮಿಶ್ರಿತ) ಶೈಲಿಯ ಕೊಂಡಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ರಾಘವಾಂಕ ಜೋಡಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಸನಿಹಕ್ಕೆ ತಂದರು. ರಾಜರ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಶಿವಶರಣರ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಬದುಕಿನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ವಸ್ತುವಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ರಾಘವಾಂಕನು ಕೇವಲ ಕವಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸಮಾಜ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕಳಕಳಿಯಿರುವ ಒಬ್ಬ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯಾಗಿಯೂ ಕಂಡಬರುತ್ತಾನೆ.

ಹರಿಹರ-ರಾಘವಾಂಕ: ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಧ್ರುವತಾರೆಗಳು

ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳಂದರೆ, ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ರಾಘವಾಂಕ. ಹರಿಹರ 'ರಗಳೆ'ಯ ಮೂಲಕ ಶರಣರ ಬದುಕನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದರೆ, ರಾಘವಾಂಕನು 'ಷಟ್ಪದಿ'ಯ ಮೂಲಕ ಆ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಕಾವ್ಯರೂಪದ ಮೆರುಗನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಇವರಿಬ್ಬರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಈ 'ದೇಶಿ' ಮಾರ್ಗವು ಮುಂದಿನ ನೂರಾರು ಕವಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಯಿತು. ಲಕ್ಕಣ್ಣ ದಂಡೇಶ, ಚಾಮರಸರಂತಹ ಕವಿಗಳು ರಾಘವಾಂಕನ ಷಟ್ಪದಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿದರು.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ರಾಘವಾಂಕನು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಆತ ಒಂದು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಚಳುವಳಿಯ ಪ್ರತೀಕ. ಇಂದಿಗೂ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಷಟ್ಪದಿ ಎಂದರೆ ನಮಗೆ ಮೊದಲು ನೆನಪಾಗುವುದೇ ರಾಘವಾಂಕ. ಹಂಪೆಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಈ ಕವಿ, ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ ದೇವಿಗೆ 'ಷಟ್ಪದಿ' ಎಂಬ ಹೊಸ ಆಭರಣವನ್ನು ತೊಡಿಸಿ, ಇಂದಿಗೂ ಧ್ರುವತಾರೆಯಂತೆ ಮಿನುಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಜನ್ನ (13ನೇ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ)

ಹರಿಹರಯುಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಜನ್ನನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದ ಮಹಾಕವಿ. ನಡುಗನ್ನಡ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿದ್ದರೂ, ತನ್ನ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಹಳಗನ್ನಡದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದನು. ಜನ್ನನು ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಚಂಪೂ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಜನ್ನನು ಜೈನಧರ್ಮದ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿದ್ದು, 13ನೇ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿ ಬಾಳಿದನು. ಜನರು ಅವನನ್ನು ಜನ್ನ, ಜನ್ನಿಗ, ಜನಯ್ಯ, ಜನ್ನಮರಸ ಎಂಬ ಹೆಸರಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವನ ಹುಟ್ಟೂರು ದೋರಸಮುದ್ರ (ಇಂದಿನ ಹಳೆಬೀಡು). ಅವನು ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜನಾದ ವೀರಬಲ್ಲಾಳನ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಚತುರ್ವಿಧ ಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದ ಜನ್ನನು “ಮಹಾಕವಿ” ಎಂಬ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ.

13ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಹಮ್ಮದೀಯರ ದಾಳಿಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕನ್ನಡದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದರೂ ನೇಮಿಚಂದ್ರ, ರುದ್ರಭಟ್ಟ, ಆಂಡಯ್ಯ, ಭೀಮಕವಿ, ಪದ್ಮಣಾಂಕ ಮುಂತಾದ ಕವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಜನ್ನನೂ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಹರಿವನ್ನು ಕುಗ್ಗದಂತೆ ಉಳಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಜನ್ನನ ಕೃತಿಗಳು

ಜನ್ನನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ:

ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ

ಅನಂತನಾಥಪುರಾಣ

ಇವು ಎರಡೂ ಚಂಪೂ ಶೈಲಿಯ ಕಾವ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕೆಲವು ಶಾಸನಗಳೂ ಅವನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ದೊರಕುತ್ತವೆ. “ಅನುಭವ ಮುಕುರ” ಎಂಬ ಕೃತಿಯೂ ಜನ್ನನದೇ ಎಂದು ಕೆಲ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಜನ್ನನಿಗೆ ಉಭಯಕವಿ, ಕವಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಸಾಹಿತ್ಯರತ್ನಾಕರ, ಕವಿಭಾಳಲೋಚನ ಮುಂತಾದ ಬಿರುದುಗಳು ಇದ್ದವು. ಆತ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ “ಕುಳ್ಳಿರೆ ಕವಿ, ನಿಂತರೆ ದಂಡಾಧೀಶ” ಎಂದು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

ಅನಂತನಾಥಪುರಾಣ

ಇದು ಜನ್ನನ ಮೊದಲ ಕೃತಿ. ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರನಾದ ಅನಂತನಾಥನ ಜೀವನ, ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಜೈನ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ

ಕಥಾವಸ್ತು

ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿ ಜನ್ನ ವಿರಚಿಸಿ 'ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ' ಕನ್ನಡದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಗಹನವಾದ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದ ಖಂಡಕಾವ್ಯ. ಇದು ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಕಾಮದ ಭೀಕರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಕಥಾವಸ್ತುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಈ ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾ ಸಾರಾಂಶ ಇಲ್ಲಿದೆ:

೧. ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಹರಕೆ:

ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವಂತಿ ದೇಶದ ರಾಜ ಮಾರಿದತ್ತನು ದೇವತೆಗೆ ಬಲಿ ಕೊಡಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ಅಭಯರುಚಿ ಮತ್ತು ಅಭಯಮತಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಜೈನ ಮುನಿಗಳು ರಾಜನಿಗೆ ಅಹಿಂಸೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಥೆಯೇ ಯಶೋಧರನ ಕಥೆ.

೨. ಯಶೋಧರ ಮತ್ತು ಅಮೃತಮತಿ:

ಉಜ್ಜಯಿನಿ ನಗರದ ರಾಜ ಯಶೋಧರ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿ ಅಮೃತಮತಿ ಸುಖವಾಗಿ ಬಾಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಅಮೃತಮತಿಯು ಕುರೂಪಿಯಾದ ಮಾವುತ ಅಷ್ಟಾವಂಕನು ಹಾಡುವ ಗಾನಕ್ಕೆ ಮರುಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅಷ್ಟಾವಂಕನು ಅಷ್ಟೇನೂ ಸುಂದರವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಕಂಠಸಿರಿಗೆ ಸೋತು ಅಮೃತಮತಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಅನೈತಿಕ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾಳೆ.

೩. ನಂಬಿಕೆ ದ್ರೋಹ ಮತ್ತು ಮರಣ:

ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಈ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ರಾಜ ಯಶೋಧರನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡರೂ ಸಂಯಮದಿಂದ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ಅಮೃತಮತಿಯು ವಿಷಪೂರಿತ ಪಾಯಸವನ್ನು ನೀಡಿ ಯಶೋಧರ ಮತ್ತು ಅವನ ತಾಯಿ ಚಂದ್ರಮತಿಯನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

೪. ಹಿಂಸೆಯ ಪರಿಣಾಮ 

ಕಥೆಯ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವೆಂದರೆ ಯಶೋಧರನ ತಾಯಿ ಚಂದ್ರಮತಿ. ಅವಳು ದೇವತೆಗೆ ಪ್ರಾಣಿ ಬಲಿ ನೀಡುವ ಬದಲು 'ಹಿಟ್ಟಿನ ಹುಂಜ'ವನ್ನು (ರೊಟ್ಟಿಯ ಕೋಳಿ) ಬಲಿ ನೀಡಲು ಮಗನಿಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೇವಲ ಹಿಟ್ಟಿನ ಹುಂಜವನ್ನೇ ಬಲಿ ನೀಡಿದರೂ ಸಹ, ಆ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ 'ಕೊಲ್ಲಬೇಕು' ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶ ಅಥವಾ ಸಂಕಲ್ಪವಿದ್ದುದರಿಂದ, ಆ ಪಾಪಕ್ಕಾಗಿ ಯಶೋಧರ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಮತಿ ಹಲವಾರು ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ.

೫. ಕಾವ್ಯದ ತತ್ವ:

'ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ' ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಥೆಯಲ್ಲ; ಇದು 'ಸಂಕಲ್ಪ ಹಿಂಸೆ'ಯು ದೈಹಿಕ ಹಿಂಸೆಯಷ್ಟೇ ಘೋರವಾದುದು ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡುವುದು ಕೂಡ ಅಧೋಗತಿಗೆ ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜನ್ನ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಮುನಿಗಳ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾರಿದತ್ತನು ಹಿಂಸೆಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕಾವ್ಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾಮದ ಅತಿರೇಕ ಮತ್ತು ಹಿಂಸೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸುವ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಕಾವ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳು:

ಯಶೋಧರ (ನಾಯಕ)

ಯಶೋಮತಿ (ತಾಯಿ)

ಅಮೃತಮತಿ (ಪತ್ನಿ)

ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೈನಧರ್ಮದ ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವವಾದ ಭವಾವಳಿ (ಜನ್ಮಾಂತರ ಚಕ್ರ) ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕಥೆಯ ಸಾರಾಂಶ 

ಯಶೋಧರನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಅಮೃತಮತಿ ಅತಿ ಸುಂದರಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವಳಲ್ಲಿ ವಿಕೃತ ಕಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರಮನೆಯ ಮಾವುತನಾದ ಅಷ್ಟಾವಂಕನ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಮರುಳಾಗಿ, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.

ಅಷ್ಟಾವಂಕನು ತುಂಬಾ ಕುರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಮೃತಮತಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ದಾಸಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಪತಿಯನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ.

ಒಂದು ದಿನ ಯಶೋಧರನಿಗೆ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗಿ, ಅವಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಷ್ಟಾವಂಕನು ಅಮೃತಮತಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಯಶೋಧರ ಕೋಪಗೊಂಡರೂ, ವಿವೇಕದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ನಂತರ ಅಮೃತಮತಿಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಅವಳಿಗೆ ಹೂವಿನಿಂದ ಹೊಡೆದಾಗ, ಅವಳು ಸಹಿಸಲಾಗದೆ ಮೂರ್ಛೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಯಶೋಧರನ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬ ದುಃಖಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಘಟನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಯಶೋಧರ ಮತ್ತು ಅವನ ತಾಯಿ ಹಲವು ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ಜೈನಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಮೃತಮತಿ ತನ್ನ ಪಾಪದ ಫಲವಾಗಿ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಆಶಯಗಳು

ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನ್ನನು ಹಲವಾರು ಮಹತ್ವದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಿದ್ದಾನೆ:

1. ಅಹಿಂಸೆಯ ಮಹತ್ವ

ಜೈನಧರ್ಮದ ಜೀವಾಳವಾದ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

2. ಕರ್ಮತತ್ವ

ಮಾನವನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

3. ವಿಕೃತ ಕಾಮದ ಪರಿಣಾಮ

ಅಮೃತಮತಿಯ ಪಾತ್ರದ ಮೂಲಕ ಅತಿಯಾದ ಕಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕನಕದಾಸರು ಕೇವಲ ಭಕ್ತರಾಗಿರದೆ, ಒಬ್ಬ ಅಪ್ರತಿಮ ಕವಿಯಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ.  ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಮಾನವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯನ್ನು ಬಹಳ ನೈಜವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ “ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ”ಯನ್ನು ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಮನೋವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಕಾವ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಮಹತ್ವ

ಕಥನ ಶೈಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುತೂಹಲಕರವಾಗಿದೆ. ಪಾತ್ರಗಳ ಚಿತ್ರಣ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಮಾನವ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೈಜವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಲೌಕಿಕ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಮೃತಮತಿಯ ವಿಚಿತ್ರ ಪ್ರೇಮವು “ವಿಪರೀತ ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರ”ದ ಅಪೂರ್ವ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಾರಾಂಶ:

ಜನ್ನನ “ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ” ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾವ್ಯವಲ್ಲ; ಅದು ಮಾನವ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧ್ಯಯನವೂ ಆಗಿದೆ. ಕಾಮ, ಕರ್ಮ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಈ ಕೃತಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ನೀವು ನೀಡಿದ ಪಠ್ಯವು ನಡುಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳಾದ ಜನ್ನ ಮತ್ತು ಹರಿಹರನ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಮ್ಮ ಓದಿಗೆ ಅಥವಾ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಈ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಬಹುದು:

೧. ಜನ್ನನ 'ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ': ಒಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ

ಮಹಾಕವಿ ಜನ್ನನ 'ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ' ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾವ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ಮಾನವ ಸಹಜ ಗುಣಗಳ ಆಳವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ.

 ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ಮನುಷ್ಯ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಫಲ ಅನುಭವಿಸಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. "ಪಾಪಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ತಪ್ಪದು" ಎಂಬುದು ಈ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲ ಆಶಯ.

 ಅಮೃತಮತಿ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಾವಂಕ: ರಾಣಿ ಅಮೃತಮತಿಯು ಕುರೂಪಿ ಮಾವುತ ಅಷ್ಟಾವಂಕನ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಮಾರುಹೋಗಿ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವ ಘಟನೆಯನ್ನು ಜನ್ನ 'ವಿಪರೀತ ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರ'ದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಕಾಮನೆಗಳ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸ್ವಭಾವದ ವೈಚಿತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

 ತತ್ವ ಬೋಧನೆ: ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಗಳಾದ ಅಹಿಂಸೆ, ವಿಧಿಯ ಕೈವಾಡ ಮತ್ತು ವಿಕೃತ ಕಾಮದ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಕವಿ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

೨. ಹರಿಹರ ಯುಗದ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು

ನಡುಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಹರ ಯುಗವು (ಸುಮಾರು ೧೩ನೇ ಶತಮಾನ) ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲು.

 * ಹೊಸ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು: ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ 'ಚಂಪೂ' ಶೈಲಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಹೊಸ ರೂಪಗಳು ಜನ್ಮತಾಳಿದವು.

   * ರಗಳೆ: ಹರಿಹರನು ರಗಳೆಯ ಮೂಲಕ ಶಿವಶರಣರ ಜೀವನವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದನು.

   * ಷಟ್ಪದಿ: ರಾಘವಾಂಕನು ಷಟ್ಪದಿ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮ ನೀಡಿದನು.

 * ವೈವಿಧ್ಯತೆ: ಕೇವಲ ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಜನ್ನ (ಜೈನ), ರುದ್ರಭಟ್ಟ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣ) ರಂತಹ ಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರು.

 * ಪ್ರಭಾವ: ಭೀಮಕವಿಯ 'ಬಸವಪುರಾಣ'ದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾದ ಭಾಮಿನೀ ಷಟ್ಪದಿ, ಮುಂದೆ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಚಾಮರಸರಂತಹ ಮಹಾನ್ ಕವಿಗಳಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾಯಿತು.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ನಡುಗನ್ನಡ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹರಿಹರ ಯುಗವು ಅತ್ಯಂತ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ರಗಳೆ ಮತ್ತು ಷಟ್ಪದಿ ಕಾವ್ಯಪ್ರಕಾರಗಳ ಸುವರ್ಣಯುಗವೆನ್ನಬಹುದು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ನ ಕವಿಯು ತನ್ನ 'ಯಶೋಧರ ಚರಿತೆ'ಯ ಮೂಲಕ ಅಹಿಂಸೆ, ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ವಿಪರೀತ ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಳವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯ ದಿಗ್ಗಜನಾದ ಹರಿಹರನು ರಗಳೆ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪಿತಾಮಹನೆನಿಸಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ 'ಶಿವಶರಣರ ರಗಳೆ'ಗಳ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದನು. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, 'ಷಟ್ಪದಿ ಬ್ರಹ್ಮ' ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತನಾದ ರಾಘವಾಂಕನು ತನ್ನ 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ'ದ ಮೂಲಕ ಷಟ್ಪದಿ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಭವ್ಯವಾದ ರೂಪವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ರಗಳೆ ಮತ್ತು ಷಟ್ಪದಿಗಳ ಕಾಣಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಹರಿಹರ ಯುಗವು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹುಲುಸಾದ ಬೆಳೆಯ ಕಾಲವಾಗಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದೆ ಉಳಿದಿದೆ.

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಯುಗ 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಯುಗವೆಂದರೆ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಯುಗ. ಹರಿಹರ ಯುಗದ ನಂತರ ಬರುವ ಇದೂ ಸಹಿತ ನಡುಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೇ ಸಮಾವೇಶಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 15ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭದವರೆಗೆ ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಿದೆ. ಈ ಯುಗದ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳೆಂದರೆ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ, ಚಾಮರಸ, ಪುರಂದರದಾಸ, ಕನಕದಾಸ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ, ಷಡಕ್ಷರದೇವ, ಕೆಂಪು ನಾರಾಯಣ, ಮುದ್ದಣ್ಣ ಮುಂತಾದವರು.

ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳೆಂದರೆ- ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆನ್ನಬಹುದಾದ ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನುಭಾವ ಸಾಹಿತ್ಯ. ಮಹಾಕವಿ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ, ದಾಸ ಪಂಥದ ದಾಸರು, ಅನುಭವ ಸಾಂಗತ್ಯದ ಅನುಭಾವಗೀತಕಾರರು ಈ ಯುಗದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಆಸ್ತಿ. ಮಹಾಕವಿ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ, ಚಾಮರಸ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ, ಷಡಕ್ಷರದೇವ, ಮುದ್ದಣರಂಥ ಜೈನ, ವೀರಶೈವ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮೊದಲಾದ ಕವಿಗಳು ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಚಂಪೂ, ಷಟ್ಪದಿ, ಸಾಂಗತ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕೃತಿ ರಚನೆ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಕೊಂಡ ಸಾಂಗತ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರ ತುಂಬಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಇಂಥ ಒಂದು ಯುಗಕ್ಕೆಲ್ಲ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಪ್ರಭಾವಿ ಕವಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಯುಗ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

1. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ (15ನೆಯ ಶತಮಾನ) :

ಮಹಾಕವಿ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಕವಿ, ನಡುಗನ್ನಡ ಕಾಲದ ಮಹತ್ವದ ಕವಿ ಮತ್ತು ಬಹುಜನಪ್ರಿಯ ಕವಿ. ಅವನು ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ "ಕರ್ಣಾಟಕ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ", "ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ",  "ಕನ್ನಡ ಭಾರತ, ಗದುಗಿನ ಭಾರತ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಏಕೈಕ ಮಹಾಕಾವ್ಯ; ಆತನಿಗೆ ಬಹುಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಮಹತ್ವದ ನಡುಗನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕೀರ್ತಿ ನಿಂತಿರುವುದೇ ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯದಿಂದ.

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ನಿಜನಾಮ ನಾರಣಪ್ಪ ಅಥವಾ ನಾರಾಯಣಪ್ಪ. ಈತನ ಕಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ ವಿವಾದಗಳಿದ್ದು, ಒಟ್ಟಾರೆ 15ನೆಯ ಶತಮಾನ ಈತನ ಕಾಲವೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಗದಗ ಹತ್ತಿರದ ಕೋಳಿವಾಡ ಶ್ಯಾನುಭೋಗರ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾಗವತ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕವಿ. ಅಂದರೆ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಹುಟ್ಟಿದ ಸ್ಥಳ ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೋಳಿವಾಡ. ಈತನದು ಭಾಗವತ ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಗದುಗಿನ ವೀರ ನಾರಾಯಣನ ಪರಮಭಕ್ತ; ಪ್ರೇಮ ಕಿಂಕರ.

"ತಿಳಿಯ ಹೇಳುವೆ ಕೃಷ್ಣ ಕಥೆಯ ಇಳೆಯ ಜಾಣರು ಮೆಚ್ಚುವಂದದಿ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ. ಅಂದರೆ ಇವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತ ಕೃಷ್ಣಕಥೆಯೇ ಆಗಿದೆ, ಹಾಗೆಂದೇ ಈ ಕಾವ್ಯ ಕೃಷ್ಣಮಯವಾಗಿದೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವೀರಗುಣ, ಪರಮವೇದದ ಸಾರ, ತತ್ವ ವಿಚಾರ, ಬುದ್ಧಿ ಗುಣ, ಶೃಂಗಾರ, ಅಲಂಕಾರಗಳು ಸಮನ್ವಯಗೊಂಡು ಹಿತಮಿತವಾಗಿ ಬಂದಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಕಾವ್ಯವು ಅರಸರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಯೋಗಿಜನದವರೆಗೂ ಆಸ್ವಾದ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕಥೆಯ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ, ದೃಶ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕಲಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನದು ದೇಸಿಯ ಶೈಲಿಯ ಜೀವಂತವಾದ ಭಾಷಾ ಪ್ರಯೋಗ. ಪ್ರತಿಭೆ-ಪಾಂಡಿತ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ರೂಪಕ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕಾವ್ಯದ ಜೀವಜೀವಾಳ. ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು "ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಗೋಪುರಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟಿರುವ ಬಂಗಾರದ ಕಳಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು" ಎಂದಿರುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿ

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕಾವ್ಯ ನಿರ್ಮಿತಿಯನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಒಂದು ದಂತಕಥೆಯಿದೆ. ಈತ ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನುಟ್ಟು ವೀರನಾರಾಯಣನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತು ಭಕ್ತಿರಸಾವೇಶದಿಂದ ಕಾವ್ಯ ರಚನೆಗೆ ತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದನಂತೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಬಟ್ಟೆಯ ತೇವ ಆರಿದಂತೆಲ್ಲ ಅವನ ಆವೇಶವು ಬತ್ತುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಿತಂತೆ. ಬಟ್ಟೆಯ ತೇವ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆತನಲ್ಲಿ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತಂತೆ. ಅದು ಆರಿದ ಬಳಿಕ ಆತನ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯೂ ಆರಿ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತಂತೆ!

ಇದು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ದಂತಕಥೆಯಾದರೂ, ಭಾವಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಧ್ವನಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಕವಿಗೆ ಕಾವ್ಯಸ್ಪೂರ್ತಿ ಅಥವಾ ಭಾವಾವೇಶ ಎಷ್ಟು ಮುಖ್ಯ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಮುಖ್ಯ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಈ ದಂತಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಕಥೆಯ ಹಿಂದಿರುವ ಮೂಲ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ದೈವಭಕ್ತಿಯದು. ಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇದು ಸಹಜ ಎನ್ನುವುದು ಈ ಕಥೆಯ ನಿಲುವು. ಅಂತೆಯೇ ಇದು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಕಥೆ.

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಕಥಾನಾಯಕ

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾನಾಯಕ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಮನದುಂಬಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಕವಿ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ದ್ವೈತವಿದೆ, ಅದ್ವೈತವಿದೆ, ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತವಿದೆ, ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗವಿದೆ, ಕರ್ಮ ಮಾರ್ಗವಿದೆ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. ಹಾಗೆಂದೇ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡದ ಹಳ್ಳಿ ಇಲ್ಲ, ಕೇಳಿ ನಲಿಯದ ಕನ್ನಡಿಗನಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕಾವ್ಯ ಗಮಕಿಗಳಿಂದ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲೂ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಾಯಿತು.

ರಸಋಷಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರು "ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಹಾಡಿದನೆಂದರೆ ಕಲಿಯುಗ ದ್ವಾಪರವಾಗುವುದು, ಭಾರತ ಕಣ್ಣಲಿ ಕುಣಿಯುವುದು, ಮೈಯಲಿ ಮಿಂಚಿನ ಹೊಳೆ ತುಳುಕಾಡುವುದು" ಎಂದು ಮನದುಂಬಿ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಂಥ ಮಹೋನ್ನತ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದ ಈ ಕವಿ "ವೀರ ನಾರಾಯಣನೇ ಕವಿ, ಈ ಲಿಪಿಕಾರ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ" ಎಂದು ವಿನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

ಕಾವ್ಯದ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಆಕರ ವ್ಯಾಸ ಭಾರತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಇದು ಅದರ ತದ್ರೂಪ ಅನುವಾದವಾಗಲೀ ರೂಪಾಂತರವಾಗಲೀ ಅಲ್ಲ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತವು ವ್ಯಾಸ ಭಾರತದ ಸರಳಾನುವಾದವಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಳೆಯುಳ್ಳ ಪ್ರತಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಎಂಬ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಉಚಿತವಾದುದಾಗಿದೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಭೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಗಾಢವಾಗಿ ಮಿಂಚಿದೆ.

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನದು ದೇಶೀಯ ಶೈಲಿಯ ಜೀವಂತವಾದ ಭಾಷಾ ಪ್ರಯೋಗ. ಪ್ರತಿಭೆ-ಪಾಂಡಿತ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ರೂಪಕ ಅಲಂಕಾರಗಳ ಸುಂದರ ಬಳಕೆ ಇವು ಆತನ ಸೃಜನ ಕಲೆಯ ಹೊಳಪನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರುತ್ತವೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರ ಪ್ರಿಯ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ "ರೂಪಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ" ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನು. ಆತನ ಕಾವ್ಯದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸುಂದರವಾದ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರಗಳು ಬಂದು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಾಂತಿಗೊಳಿಸಿವೆ. ಅಂತೆಯೇ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು "ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಗೋಪುರಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟಿರುವ ಬಂಗಾರದ ಕಳಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು" ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ಕಾವ್ಯದ ಹಿರಿಮೆ

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕರ್ನಾಟಕ ಭಾರತ ಕಥಾ ಮಂಜರಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂದ ಒಂದು ವಿದಗ್ಧ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸ ಭಾರತವನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತಂದವನು ಪಂಪ, ಆನಂತರದವನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಪ್ರತಿಭಾ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಅನನ್ಯವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿವೆ.

ತನ್ನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು "ತಿಳಿಯ ಹೇಳುವೆ ಕೃಷ್ಣ ಕಥೆಯ ಇಳೆಯ ಜಾಣರು ಮೆಚ್ಚುವಂತೆ" ಎಂದು ಹಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಕವಿ, ಗ್ರಂಥಾದಿಯಲ್ಲಿ ವೇದವ್ಯಾಸರನ್ನು ಅಷ್ಟೇ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು "ಅರಸುಗಳಿಗಿದು ವೀರ, ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಪರಮವೇದದ ಸಾರ" ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇವನ ಕಾವ್ಯ ಕಲಿಯುವವರಿಗೆ ಕಾಮಧೇನು ಮತ್ತು ಕಲಿತವರಿಗೆ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರುವಾಗಿದೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ರಸಘಟ್ಟಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 'ಅಕ್ಷಯ ಪ್ರಸಂಗ' ತುಂಬಾ ಸ್ವಾರಸ್ಯಪೂರ್ಣವಾದದ್ದು.

ಅಕ್ಷಯ ವಸ್ತ್ರ ಪ್ರಸಂಗ

ದೌಪದಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಎಂದೇ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಅಕ್ಷಯ ವಸ್ತ್ರಪ್ರಸಂಗ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದ ಉನ್ನತ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ರಸಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇಲ್ಲಿನ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಓದುಗರನ್ನು ಮೈಮರೆಸುತ್ತವೆ. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಂವಾದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸಭೆಯ ಹಿರಿಯರೆಲ್ಲ ನಿರುತ್ತರವಾಗಿ ಮೌನವನ್ನು ತಾಳುವಂತೆ ಸಹೃದಯರೂ ಕೂಡ ಮೌನ ತಾಳುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮದಿಂದಾಗಿ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಗದೆ ನಿರುತ್ತರರಾಗಿ, ಅವಳಿಗೆ ಒದಗಿ ಬಂದ ದುಃಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮರುಕಪಟ್ಟು, ಭಾವೋದ್ವೇಗದಿಂದ ಸಹೃದಯರ ಕಣ್ಣು ಹನಿಗೂಡುತ್ತವೆ.

ದುಶ್ಯಾಸನನ ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮತ್ತು ದೌಪದಿಯ ಅಸಹಾಯಕತೆ

ದೌಪದಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಕರೆತರಲು ಹೋದಾಗ, ದುಶ್ಯಾಸನನು ಆಡುವ ಮಾತುಗಳು ಓದುಗರ ಮನ ಕಲಕುತ್ತವೆ. "ಪುಷ್ಪವತಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸಭೆಗೆ ಬರಲಾರೆ" ಎಂಬ ದೌಪದಿಯ ಮಾತಿಗೆ, "ನೀ ಪುಷ್ಪವತಿಯಾದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಕುರುರಾಜ ಭವನದಲ್ಲಿ" ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ದುಶ್ಯಾಸನನ ನೀಚ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿವೆ.

ಕೌರವನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದೌಪದಿಯ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪಗೊಂಡ ಭೀಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರು **"ಮನದೊಳಗೆ ಕೌರವನ ಕರುಳನ್ನು ತನಿರಕುತದಲ್ಲಿ ಕುದಿಸಿದರು"** ಎಂದು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಅವರ ಅಸಹಾಯಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಕೋಪತಪ್ತ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರೆದಿದ್ದಾನೆ. ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನನ ಅಟ್ಟಹಾಸಕ್ಕೆ ಕೊನೆ ಇಲ್ಲದಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾತೃ ಸಮಾನಳಾದ ದೌಪದಿಯ ಉಟ್ಟ ಸೀರೆಯನ್ನು ಆತ ಸೆಳೆಯತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

ದೌಪದಿಯ ರೋಷ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಸಂಕಟ

ಧರ್ಮಬಾಹಿರವಾದ ಈ ಕುಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕುಲದ ಹಿರಿಯರಾದಿಯಾಗಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದವರೆಲ್ಲ ಮೌನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತ ನಿಂತಾಗ ದೌಪದಿ ತೀವ್ರ ಕ್ಷೋಭೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಮನನೊಂದು, "ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದು ಸಾಟಿ? ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಮಡದಿಯ ಮರ್ಯಾದೆಗಿಂತಲೂ ಧರ್ಮವೇ ದೊಡ್ಡದಾಯಿತೆ?" ಎಂದು ಆಕೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. **"ಪತಿಗಳೆನ್ನನು ಮಾರಿ ಧರ್ಮಗತಿ ಕೊಂಡರೆ"** ಎನ್ನುವ ಆಕೆಯ ಮಾತುಗಳು ತುಂಬಾ ಧ್ವನಿಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವುದು ತೀರಾ ಅನುಚಿತವಾದ ವರ್ತನೆಯಾದರೂ, ಯಾರೊಬ್ಬರೂ ಅದನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬರೂ ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಮುಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕುಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಅಸಹಾಯಕರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ಪತಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ದೌಪದಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ರೋಷ ಮತ್ತು ವ್ಯಥೆಗಳು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿವೆ.

ವಿದುರ ನೀತಿ ಪ್ರಸಂಗ

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿದುರನೀತಿ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣವಾದುದು. ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಬಳಿಕ ದುರ್ಯೋಧನ ಅವರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆ ಬಾರದೆ ವಿದುರನನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಂಡು ಸಲಹೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

ವಿದುರ ತನ್ನ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಹಿರಿತನಗಳಿಂದ ಒಳಿತು-ಕೆಡಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಲೋಕನೀತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ನಂತರ ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಿವೇಕಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ತೆರನಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸಿದರೆ ಒಳಿತು, ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಿದರೆ ವಿನಾಶ ಒದಗುತ್ತದೆ ಎಂದೆಲ್ಲಾ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಕಲ ನೀತಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿ ಮನದ ವಿಕಾರ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟರೆ ಕ್ಷೇಮವೆಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ವಿದುರ ತಿಳಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಈ ನೀತಿಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾದ ವಿಷಯಗಳು ಬಹಳ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಕಾವ್ಯಕಥೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ನಿತ್ಯದ ಬದುಕಿಗೆ ಇದು ಅನ್ವಯಿಸುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಅಮೂಲ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕಿಯೂ, ಜಾಣನೂ ಆದ ಆಪ್ತ ಸಚಿವನೊಬ್ಬ ರಾಜನಿಗೆ ಸಂಧಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಭಾಗ ಒಳ್ಳೆಯ ನಿದರ್ಶನ. ವಿದುರ ಹೇಳುವ "ಯತಿ ಕೆಡುಗು ದುಸ್ಸಂಗದಲಿ ಭೂಪತಿ ಕೆಡುಗು ದುರ್ಮಂತ್ರಿಯಲಿ" ಎಂಬ ಮಾತು ಅಂದಿನಂತೆ ಇಂದಿಗೂ ಸತ್ಯವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಕಾವ್ಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಕೃತಿ ರಚನೆ

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ವ್ಯಾಸ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಮೊದಲ ಹತ್ತು ಪರ್ವಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕನ್ನಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. (ಮುಂದಿನ ಎಂಟು ಪರ್ವಗಳನ್ನು ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಅಪ್ಪಣೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಆತನ ಆಸ್ಥಾನಕವಿ ತೆಲುಗಿನ ತಿಮ್ಮರಸ ಕವಿ  ಪೂರೈಸಿದ್ದಾನೆ). ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ವ್ಯಾಸ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನಾಧರಿಸಿ ಕಾವ್ಯ ರಚನೆ ಮಾಡಿದ್ದರೂ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವ್ಯಾಸನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಮೆರೆದಿದ್ದಾನೆ.

ನಾರಣಪ್ಪನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಬದುಕಿನ ಜಟಿಲತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿವರಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪುರುಷ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕವಾದ ದೈವೀಶಕ್ತಿಯೊಂದು ಉಂಟೆಂದೂ, ಆ ಶಕ್ತಿಯೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೆಂದೂ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾ "ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹ ಶಿಷ್ಟ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯವು ಈ ಕೃಷ್ಣನಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ" ಎಂಬುದನ್ನು ಹಲವು ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಪ್ರತಿಭೆ

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಚಿತ್ರಕ ಶಕ್ತಿ ಎಷ್ಟು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ, ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದುತ್ತ ಹೋದಂತೆ ಅಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಈಗಿನವರೇ ಆಗಿದ್ದು ತಮ್ಮ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿವೆ. ಇವನನ್ನು "ರೂಪಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ" ಎಂದು ಕರೆದಿರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ.

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನಿಗೆ ಗದುಗಿನ ವೀರನಾರಾಯಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕನ್ನಡ ದೇಶೀ ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರ ದೊರೆತಿದೆ. ಈತನ ದೇಶೀಯ ಮಾತಿನ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೊಗಸಿದೆ. ರೂಪಕಗಳನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲ ಸಹಜ ಪ್ರತಿಭೆ ಇವನದು. ಹೀಗೆ ಮೋಹಕವಾದ ಶೈಲಿ, ರೂಪಕಗಳ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಭಾಷೆಯಿಂದಾಗಿ ನಿತ್ಯ ನೂತನವೆನಿಸಿರುವ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದ ಕೀರ್ತಿ ನಾಡಿನ ತುಂಬ ಹಬ್ಬಿದೆ.

ಚಾಮರಸ (ಕ್ರಿ.ಶ. ಸುಮಾರು 1430)

15ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿದ ಚಾಮರಸ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ವೀರಶೈವ ಕವಿ. ಈತನ ಕಾಲ ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಕಾಲ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಸಮಕಾಲೀನನಾದ ಚಾಮರಸನ ಕಾಲ ಕ್ರಿ.ಶ. ಸುಮಾರು 1430. ಚಾಮರಸನ ಬಹುಜನಪ್ರಿಯ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಭುಲಿಂಗ ಲೀಲೆ. ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಭಾಮಿನೀ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿ ಕೀರ್ತಿವಂತನಾದವನು ಚಾಮರಸ.

ವೀರಶೈವ ಮಹಾಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಚಾಮರಸ ನಡುಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮತ್ತು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಯುಗದ ಬಹು ಮುಖ್ಯ ಕವಿ. 12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವೈಚಾರಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ 15ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಾಪೂರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಶಿವಶರಣರ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸಂಕಲಿಸಿ ಸಂಘಟಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ನೂರೊಂದು ವಿರಕ್ತರಲ್ಲಿ ಚಾಮರಸನೂ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದು, ಶಿವಶರಣರ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅನುಭಾವಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದವನು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ ಎಂಬ ಅದ್ಭುತ ರೂಪಕ ಕಾವ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು.

ವಿಜಯನಗರದ ಪ್ರೌಢದೇವರಾಯನ ಕಾಲ

ವಿಜಯನಗರದ ಪ್ರೌಢದೇವರಾಯನ ಕಾಲ ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಕಾಲ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿದ್ದ ಶಿವಶರಣರ ವಚನಗಳ ಕಟ್ಟನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಅವುಗಳನ್ನು ಷಟ್‌ಸ್ಥಲ ವಿಂಗಡಣೆಗೆ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೊಂದಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯಿತು. ಶೂನ್ಯ ಸಂಪಾದನೆ ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಕಲನ ಕೃತಿ ಆವಿಷ್ಕಾರಗೊಂಡಿದ್ದು ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ. ಈ ಶರಣರ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾದ ಚಾಮರಸ, ಶೂನ್ಯ ಸಿಂಹಾಸನದ ವೈರಾಗ್ಯ ನಿಧಿ ಪ್ರಭುದೇವರನ್ನೇ (ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು) ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾನಾಯಕನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಿದನು.

ಕವಿಯ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಸ್ಥಳ

ವಿರಕ್ತ ಮಾರ್ಗದ ಚಾಮರಸನ ಬದುಕಿನ ವಿವರಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪ್ರೌಢದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಜಕ್ಕಣಾರ್ಯ, ಲಕ್ಕಣದಂಡೇಶ ಮುಂತಾದ ನೂರೊಂದು ಜನ ವಿರಕ್ತರಲ್ಲಿ ಈತನೂ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಮೂಲದ ಪ್ರಕಾರ ಈತನ ಸ್ಥಳ ಗದಗ ಅಥವಾ ಗದಗ ಸಮೀಪದ ನಾಗಣಪುರ (ಈಗಿನ ನಾರಾಯಣಪುರ) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಡಾ|| ಆರ್. ಸಿ. ಹಿರೇಮಠ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ, ಬಹುಶಃ ಗದಗ ಚಾಮರಸನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು, ನಾಗಣಪುರ ಆತನ ತಾಯಿಯ ತವರು ಮನೆಯಿರಬಹುದು. ಚಾಮರಸ ಒಬ್ಬ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕವಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೇ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಆತನ ಬಗ್ಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಲಭ್ಯವಿರುವುದು ಕಡಿಮೆ. ಆದರೆ ಆತ ಅಪ್ಪಟ ವೀರಶೈವ ಕವಿ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

ಕಾವ್ಯ ನಿರ್ಮಿತಿಯ ದಂತಕಥೆ

ಚಾಮರಸನ ಕಾವ್ಯನಿರ್ಮಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ದಂತಕಥೆಯಿದೆ. ಚಾಮರಸನು ನಾಗಣಪುರ ಸಮೀಪದ ಕೋಟುಮುಚಗಿಯ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ದಿನ ಕುಳಿತು ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯನ್ನು ಬರೆದನಂತೆ! ಈ ಕಥೆ ಕೇಳಲು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಖಚಿತ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅನುಭಾವಗಳಂಥ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಮ್ಮಿಸುವುದು ಅಷ್ಟು ಸರಳವಾದ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ. ಎಂಥ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಕವಿಗೂ ಇದು ಸವಾಲಿನ ಕೆಲಸ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇದು ಚಾಮರಸನ ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಜನತೆ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ ಒಂದು ಅಭಿಮಾನದ ಕಥೆ ಎನ್ನಬಹುದು.

ಪ್ರಭುಲಿಂಗ ಲೀಲೆ

ಪ್ರಭುಲಿಂಗ ಲೀಲೆ ಚಾಮರಸನ ಏಕೈಕ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಇದು ಕನ್ನಡದ ಮಹತ್ವದ ವೀರಶೈವ ಪುರಾಣ ಕಾವ್ಯ. ಮಹಾಜ್ಞಾನಿ ಪ್ರಭುದೇವ ಲಿಂಗಲೀಲಾ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಎಸಗಿದ ಪವಾಡವೇ ಈ ಕೃತಿಯ ವಸ್ತು. ಜ್ಞಾನ ವೈರಾಗ್ಯಗಳ ಸಾಕಾರ ಮೂರ್ತಿಯೂ, ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿಲುವಿನ ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷನೂ ಆದ ಪ್ರಭುದೇವನನ್ನು ಚಾಮರಸ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯ ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಭುದೇವರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಿಂಗ ಸ್ವರೂಪರು. ಅವರ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಪರಶಿವನು ಮಾಡಿದ ಲೀಲೆ ಮತ್ತು ವಿಲಾಸವೈಭವಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರವತ್ತಾಗಿ ವಿವರಿಸುವುದೇ ಚಾಮರಸನ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ.

ಅಲ್ಲಮ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭುದೇವ ಎಂಬ ನಾಮಾಂತರಗಳಿಂದ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾದ ಇವರು 12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಶಿವಶರಣ ಚಳುವಳಿಯ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದು. ಹರಿಹರನು ತನ್ನ 'ಪ್ರಭುದೇವರ ರಗಳೆ'ಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನ ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದ ಹಂತಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದರೆ, ಚಾಮರಸನು ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಸಂಗತಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಲ್ಲಮನ ಯೋಗಿಕ ಮತ್ತು ಅನುಭಾವಿಕ ವಿವರಗಳಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ.

ಕಾವ್ಯದ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಛಂದಸ್ಸು

ಚಾಮರಸನ ಪ್ರಭುಲಿಂಗ ಲೀಲೆ ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಚಾಮರಸರಿಬ್ಬರೂ ಈ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಬಳಸಿದ ಮಹಾಕವಿಗಳು. ಭಾಮಿನೀ ಷಟ್ಪದಿಯು ಪುರಾಣ ಕಾವ್ಯಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಚಾಮರಸನ ಈ ಕಾವ್ಯವು ಭಾಮಿನೀ ಷಟ್ಪದಿಯ ಲೀಲಾವಿಲಾಸಗಳಿಗೆ ತಂಗುದಾಣದಂತಿದ್ದು, ಅದರ ವೈಭವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾವಸ್ತು

ಕಾವ್ಯದ ಕಥೆಯು ಕೈಲಾಸದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ:

  ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರ ಸಂವಾದ:  ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಗೆ, ಭೂಲೋಕದ ಜನರಿಗೆ ತನ್ನ ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪನಾದ ಅಲ್ಲಮನೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪಾರ್ವತಿಯು ಅಲ್ಲಮನನ್ನು ತನ್ನ ತಾಮಸ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಗೆದ್ದು ಬರುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

 ಮಾಯೆಯ ಜನ್ಮ: ಪಾರ್ವತಿಯು ತನ್ನ ತಾಮಸ ಕಳೆಯ ಪ್ರತಿರೂಪವಾದ **ಮಾಯೆ**ಯನ್ನು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಮಾಯೆಯು ಅಲ್ಲಮನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರದೆ, ಆತನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ವೈರಾಗ್ಯದ ಮುಂದೆ ಸೋತು ಅವಮಾನಿತಳಾಗಿ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ತಾಮಸ ಶಕ್ತಿಗೆ ಸೋಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ: ನಂತರ ಶಿವನ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಪಾರ್ವತಿಯ ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪವೇ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯಾಗಿ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಬಂದು, ಅಲ್ಲಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಿತ್ಯಮುಕ್ತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ.ಆ

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ಸಂದೇಶ

ಕಾವ್ಯದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುದೇವರು ಲೋಕ ಸಂಚಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಗೊಗ್ಗಯ್ಯ, ಗೋರಕ್ಷ, ಸಿದ್ಧರಾಮರಂತಹ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ-ಪ್ರಭುದೇವರ ಸಂವಾದ ಪ್ರಸಂಗವು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮೇರು ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಬಸವಾದಿ ಪ್ರಮಥರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಭುದೇವರ ಬೋಧನೆಯಿಂದ ಶಿವಯೋಗ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅರಿತು 'ಗುರು-ಲಿಂಗ-ಜಂಗಮ' ತತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಶ್ರದ್ಧೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.

ಕಾವ್ಯದ ಮಹತ್ವ

ಚಾಮರಸನು ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪುರಾಣವಾಗಿಸದೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ 'ಪುರಾಣ ಕಾವ್ಯ'ವಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಸಂವಾದಗಳು ನಾಟಕೀಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ತಾತ್ವಿಕ ವಿವರಗಳನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನಂತೆ ಚಾಮರಸನೂ ಸಹಿತ ರೂಪಕ ಪ್ರಿಯ ಕವಿ. ನೇರವಾದ ದೇಶೀಯ ನುಡಿಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭೋಚಿತ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಾವ್ಯದ ಮೆರಗನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ 'ಪ್ರಭುಲಿಂಗ ಲೀಲೆ' ನಡುಗನ್ನಡ ಕಾಲದ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.

ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ  

 ಕಾಲ: ಕ್ರಿ.ಶ. ಸುಮಾರು 1550 (16ನೇ ಶತಮಾನ).

 ಸ್ಥಳ: ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ **ದೇವನೂರು**.

 ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು: ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾಂತ ಹೆಬ್ಬಾರ.

 ಬಿರುದುಗಳು: 'ನಾದಲೋಲ', 'ಕವಿ ಚೂತವನ ಚೈತ್ರ', ಮತ್ತು 'ಉಪಮಾಲೋಲ'.

 ಇಷ್ಟದೈವ: ದೇವಪುರದ ಲಕ್ಷ್ಮೀರಮಣಸ್ವಾಮಿ.

'ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ' ಕೃತಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು

 ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರ: ಇದು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಮಹಾಕಾವ್ಯ.

 ಮೂಲ: ಸಂಸ್ಕೃತದ ಜೈಮಿನಿ ಮುನಿಯ 'ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ' ಇದರ ಆಧಾರ ಗ್ರಂಥ. ಆದರೆ ಇದು ಕೇವಲ ಅನುವಾದವಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರತಿಭೆಯಿಂದ ಮೂಡಿಬಂದ 'ಪ್ರತಿಸೃಷ್ಟಿ'.

 ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಸಂಸ್ಕೃತದ 68 ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನು ರಸವತ್ತಾಗಿ 34 ಅಧ್ಯಾಯಗಳಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಾನೆ.

 ಕಥಾವಸ್ತು: ಕೌರವ-ಪಾಂಡವರ ಯುದ್ಧದ ನಂತರದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗದ ಕಥೆಯೇ ಇದರ ಮುಖ್ಯ ವಸ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಕಥಾನಾಯಕ.

ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಂಗಗಳು

 1. ಸೀತಾ ಪರಿತ್ಯಾಗ: ರಾಮಾಯಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ. ಗರ್ಭಿಣಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಆಕೆಯ ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಕೆಯ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವ ಚಿತ್ರಣ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿದೆ.

 2. ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗ: ಯಾಗದ ಕುದುರೆ ಹೋದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ನಡೆಯುವ ವಿವಿಧ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಕಥೆಗಳ ಸಂಗಮವಿದು. ಮಣಿಪುರದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಲವ-ಕುಶರ ಕಾಳಗದ ಕಥೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಳೈಸಿದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನ ಕಾವ್ಯ ಶೈಲಿ

 ನಾದ ಮಾಧುರ್ಯ: ಈತನ ಕಾವ್ಯವು ಗಮಕ ಕಲೆಗೆ (ಹಾಡಲು) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಸ್ತವಾಗಿದೆ. ಸಂಗೀತಮಯ ಲಯದಿಂದಾಗಿ ಇವನನ್ನು 'ನಾದಲೋಲ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ಉಪಮೆಗಳ ಬಳಕೆ: ಸಂದರ್ಭೋಚಿತವಾದ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ ಎತ್ತಿದ ಕೈ.

 ಕಥನ ಕೌಶಲ: ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕುತೂಹಲ ಕೆರಳಿಸುವಂತೆ, ಜನಪ್ರಿಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು ಈತನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಂಪ ಮತ್ತು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸರ ನಂತರ ಭಾರತದ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಕನಕದಾಸರು: ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಧ್ರುವತಾರೆ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ 'ಕನಕ-ಪುರಂದರ' ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾದವರು  ಕನಕದಾಸ ಹಾಗೂ ಪುರಂದರು.   ಪುರಂದರದಾಸರ ಸಮಕಾಲಿನರಾಗಿದ್ದು, ವ್ಯಾಸರಾಯರ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದ ಕನಕದಾಸರು ಭಕ್ತಿ ಪಂಥದ ಅಗ್ರಗಣ್ಯರು. ಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸಮಾನ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ಅಪರೂಪದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಇವರದ್ದು.

ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿವರಗಳು

 ಕಾಲ: ಕ್ರಿ.ಶ. ಸು. 1491 - 1580.

 ಜನ್ಮಸ್ಥಳ: ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಾಡ

 ಮೂಲ ಹೆಸರು: ತಿಮ್ಮಪ್ಪ.

 ತಂದೆ-ತಾಯಿ: ಬೀರಪ್ಪ ಮತ್ತು ಬಚ್ಚಮ್ಮ.

 ಆರಾಧ್ಯ ದೈವ: ಕಾಗಿನೆಲೆಯಾದಿಕೇಶವ.

 ಗುರುಗಳು: ವ್ಯಾಸರಾಯರು.

ಜೀವನ ಪರಿವರ್ತನೆ

ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ಮೊದಲು ಕಾಗಿನೆಲೆ ಪಟ್ಟಣದ ಪಾಳೆಯಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಚಿನ್ನ (ಕನಕ) ದೊರೆತಿದ್ದರಿಂದ 'ಕನಕನಾಯಕ' ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು. ಜೀವನದ ಬಗ್ಗೆ ವಿರಕ್ತಿ ಹೊಂದಲು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ:

 1. ಹೆಂಡತಿ ಸರಸ್ವತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮದತ್ತ ವಾಲಿದ್ದು (ಇದನ್ನೇ ಸು.ರಂ. ಎಕ್ಕುಂಡಿಯವರು 'ಬುಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬೀಗದ ಕೈ' ಕವನದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ).

 2. ಯುದ್ಧವೊಂದರಲ್ಲಿ ಮರಣಾಂತಿಕ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ಬದುಕುಳಿದ ನಂತರ ಸಕಲ ಐಶ್ವರ್ಯ ತ್ಯಜಿಸಿ ಹರಿದಾಸರಾದದ್ದು.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂದೇಶ

 ಅಂಕಿತನಾಮ: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ 'ಬಾಡದ ಕಾಗಿನೆಲೆಯಾದಿಕೇಶವ' ಎಂದೂ, ನಂತರ **'ಕಾಗಿನೆಲೆಯಾದಿಕೇಶವ'** ಎಂದೂ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 *ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆ: ಆಚರಣೆಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಡಾಂಬಿಕತೆಯನ್ನು ವಿಡಂಬಿಸುತ್ತಾ, ಭಕ್ತಿಯ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಸಾರಿದರು.

 ವಿಶ್ವಮಾನವ ತತ್ವ: ಯಾವುದೇ ಮತಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಎಲ್ಲ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಬೆಳೆದ ಮಹಾಯೋಗಿ ಇವರು.

ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಘಟನೆಗಳು 

ಕನಕನ ಕಿಂಡಿ: ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನ ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ, ಭಕ್ತಿಗೆ ಒಲಿದ ದೇವರು ಗೋಡೆಯಲ್ಲೇ ಕಿಂಡಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ದರ್ಶನ ನೀಡಿದ ಪ್ರಸಂಗ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶ: ಕನಕದಾಸರು ಕೇವಲ ಭಕ್ತರಾಗಿರದೆ, ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದರು.

ಕನಕದಾಸರ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು 

ಕನಕದಾಸರು ಕೇವಲ ಭಕ್ತರಾಗಿರದೆ, ಒಬ್ಬ ಅಪ್ರತಿಮ ಕವಿಯಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಕನಕದಾಸರು ಕೀರ್ತನೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಐದು ಮುಖ್ಯ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:

1. ಮೋಹನ ತರಂಗಿಣಿ

 ಶೈಲಿ: ಇದು ಸಾಂಗತ್ಯ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ.

 ವಸ್ತು: ಕೃಷ್ಣ-ಸತ್ಯಭಾಮೆ ಮತ್ತು ಉಷಾ-ಅನಿರುದ್ಧರ ಪ್ರಣಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಶೃಂಗಾರರಸ ಪ್ರಧಾನ ಮಹಾಕಾವ್ಯ.

 ವಿಶೇಷತೆ: ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯಾದರೂ ಕನಕದಾಸರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತಿಕೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಕಾಲೀನ ಸಮಾಜದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನೂ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸ ಸಂಹಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಶೃಂಗಾರ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳ ಮನೋಜ್ಞ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.

2. ನಳ ಚರಿತ್ರೆ

 ಶೈಲಿ: ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

 ಆಕರ: ಮಹಾಭಾರತದ 'ನಲೋಪಾಖ್ಯಾನ' ಇದರ ಮೂಲ ಆಧಾರ. ನಳ ಮತ್ತು ದಮಯಂತಿಯರ ಆದರ್ಶ ಪ್ರೇಮ, ವಿರಹ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಕಥೆ.

 ವಿಶೇಷತೆ: ಅತಿರೇಕದ ವರ್ಣನೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕಥೆ ಹೇಳುವ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಷ್ಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಂಪತಿಗಳು ತೋರುವ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

3. ರಾಮಧಾನ್ಯ ಚರಿತೆ

 ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ: ಇದು ಒಂದು ಅನ್ಯೋಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಮಾನಿಷ್ಠ ಕಾವ್ಯ.

 ವಸ್ತು: ಅಕ್ಕಿ (ಶ್ರೀಮಂತರ ಸಂಕೇತ) ಮತ್ತು ರಾಗಿ (ಬಡವರ ಸಂಕೇತ) ನಡುವೆ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬ ವಿವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಗಿಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಅದಕ್ಕೆ 'ರಾಮಧಾನ್ಯ' ಎಂದು ಹೆಸರಿಡುತ್ತಾನೆ.

 ಸಂದೇಶ: ಸಮಾಜದಲ್ಲಿನ ಮೇಲು-ಕೀಳು ಭಾವನೆಯನ್ನು ವಿಡಂಬಿಸಿ, ಬಡವರ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಜೀವಿಗಳ ಪರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಕನಕದಾಸರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾಳಜಿ ಇಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

4. ಹರಿಭಕ್ತಿಸಾರ

 ವಸ್ತು: ಇದು ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಕಾವ್ಯ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸರ್ವೋತ್ತಮತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ 110 ಪದ್ಯಗಳ ಕೃತಿ.

 ವಿಶೇಷತೆ: ಇದು ಕನಕದಾಸರ ಅಚಲವಾದ ಹರಿಭಕ್ತಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಭಕ್ತರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಂತಿದೆ.

5. ನೃಸಿಂಹ ಸ್ತವನ

 ಇದು ನರಸಿಂಹ ದೇವರನ್ನು ಕುರಿತಾದ ಸ್ತೋತ್ರ ರೂಪದ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

ಕನಕದಾಸರ ಕಾವ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಅವರು ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಿಮೆ ಸಾಧಿಸಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಮೋಹನ ತರಂಗಿಣಿ ಕೃತಿಯು ಸಾಂಗತ್ಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೃಷ್ಣನ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಶೃಂಗಾರ ರಸದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ನಳ ಚರಿತ್ರೆಯು ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ನಳ ಮತ್ತು ದಮಯಂತಿಯರ ಜೀವನದ ಏರಿಳಿತಗಳನ್ನು ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಮಧಾನ್ಯ ಚರಿತೆಯು ರಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿಯ ಸಂಘರ್ಷದ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಹರಿಭಕ್ತಿಸಾರ ಕೃತಿಯು ಕೂಡ ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲೇ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಹರಿಭಕ್ತಿಯ ಉನ್ನತ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕನಕದಾಸರ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಭಾಷೆ, ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಸಾರಾಂಶ:

ಕನಕದಾಸರ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ದೇವರ ಸ್ತುತಿಯಾಗಿರದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಸೊಗಡು, ಅಲಂಕಾರ, ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿ ಮೇಳೈಸಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 'ರಾಮಧಾನ್ಯ ಚರಿತೆ'ಯಂತಹ ಕೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರು ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರಲು ಕಾರಣ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸರಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು.

ನಂಜುಂಡ ಕವಿ (16ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭ)

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ನಡುಗನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಯಾದ ನಂಜುಂಡ ಕವಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಈತನ 'ರಾಮನಾಥ ಚರಿತೆ' ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು 'ಕುಮಾರರಾಮ ಕಥೆ' ಎಂದೂ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.

 * ಕಾವ್ಯದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ:  ಕಲ್ಪಿತ ಕಥೆಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಸತ್ಯ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಿರುವುದು ಈತನ ವಿಶೇಷತೆ.

 * ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಈತ ಶಿವನಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಭಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದವನು. ಈತನ ಪೂರ್ವಜರು ಜೈನರಾಗಿದ್ದರೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಇವನ ಪೂರ್ವಜರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಮಾಧವನು 'ಮಂಗಳನಾಡ ನಾಯಕ ಗಜ' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು.

* 'ರಾಮನಾಥ ಚರಿತೆ'ಯ ಕಥಾಸಾರಾಂಶ

ಈ ಕಾವ್ಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ವೀರ ಪುರುಷ ಕುಮಾರರಾಮನ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಘನತೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

1. ಕಥಾನಾಯಕ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ:

ಹೊಸಮಲೆ ದುರ್ಗ ಮತ್ತು ಕಂಪಿಲ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಂಪಿಲರಾಯ ಹಾಗೂ ಪಟ್ಟದರಸಿ ಹರಿಹರದೇವಿಯರ ಪುತ್ರನೇ ರಾಮನಾಥ (ಕುಮಾರರಾಮ). ರತ್ನಾಜಿ ಕಂಪಿಲರಾಯನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪತ್ನಿ. ಕುಂತಲ ದೇಶದ ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳಾದ ಕುಮ್ಮಟದುರ್ಗ ಮತ್ತು ಹೊಸಮಲೆದುರ್ಗಗಳು ಈ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು.

2. ಕುಮಾರರಾಮನ ವೀರತ್ವ:

ರಾಮನಾಥನು ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ತಂದೆಗೆ ಕೀರ್ತಿ ತಂದಿದ್ದನು. ಇವನ ವೀರತ್ವದ ಸುದ್ದಿ ದೆಹಲಿಯ ಸುಲ್ತಾನನಿಗೂ ತಲುಪಿತ್ತು. ಸುಲ್ತಾನನು ಕಂಪಿಲರಾಯನ ಸ್ನೇಹ ಬಯಸಿ ರಾಯಭಾರಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ, ಕಂಪಿಲರಾಯನು ಅದನ್ನು ನಯವಾಗಿಯೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

3. ರತ್ನಾಜಿಯ ಕುತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಬೈಚಪ್ಪನ ಸಮಯಪ್ರಜ್ಞೆ:

ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನಾದ ರತ್ನಾಜಿ ಕುಮಾರರಾಮನ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಮೋಹಗೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ 'ಪರನಾರೀ ಸೋದರ'ನಾದ ರಾಮನಾಥನು ಆಕೆಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸೇಡುಗೊಂಡ ರತ್ನಾಜಿ, ಕಂಪಿಲರಾಯನಿಗೆ ಸುಳ್ಳು ದೂರು ನೀಡಿ ಮಗನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

ಕೋಪಗೊಂಡ ಕಂಪಿಲರಾಯನು ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಮಂತ್ರಿ ಬೈಚಪ್ಪನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನರಿತ ಚತುರ ಮಂತ್ರಿ ಬೈಚಪ್ಪ, ಕುಮಾರರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಬಚ್ಚಿಟ್ಟು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ.

4. ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಗೆಲುವು:

ಕುಮಾರರಾಮ ಮೃತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದ ದೆಹಲಿಯ ಸುಲ್ತಾನನು, ನೇಮಿಖಾನನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಲ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧವು ಭೀಕರವಾದಾಗ, ಮಂತ್ರಿ ಬೈಚಪ್ಪನ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಕುಮಾರರಾಮನು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡು ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧೂಳೀಪಟ ಮಾಡಿ ತಂದೆಗೆ ಜಯ ತಂದುಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಮಗ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದ ಕಂಪಿಲರಾಯನಿಗೆ ಅತೀವ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಜನತೆ ಕುಮಾರರಾಮನಿಗೆ ವೀರೋಚಿತ ಸ್ವಾಗತ ಕೋರುತ್ತಾರೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ:

ಕುಮಾರರಾಮನು ತನ್ನ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಶೀಲ (ಶುಚಿತ್ವ)ದಿಂದಾಗಿ ಆದರ್ಶ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೂ ಅಮರನಾಗಿರುವ ಕುಮಾರರಾಮನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನಂಜುಂಡ ಕವಿ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ 

ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು (ಕ್ರಿ.ಶ. 16ನೆಯ ಶತಮಾನ) ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಕನ್ನಡ ಅನುಭಾವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ದ್ರುವತಾರೆಗಳು. ಇವರು ಕೇವಲ ಕವಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪರಮ ವೈರಾಗ್ಯಮೂರ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕರಾಗಿದ್ದರು.

 * ಸ್ಥಳ: ಚಾಮರಾಜನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಳ್ಳೇಗಾಲ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಶಂಭುಲಿಂಗನ ಬೆಟ್ಟ ಇವರ ಸಾಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರ.

 * ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಇವರು ಮೊದಲು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯದ ದೊರೆಯಾಗಿದ್ದರು, ನಂತರ ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿ ಶಿವಯೋಗಿಯಾದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

 * ಅಂಕಿತನಾಮ: ಇವರ ಹಾಡುಗಳ ಅಂಕಿತ 'ಶಂಭುಲಿಂಗ'.

* ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು (ವೀರಶೈವ ಸಪ್ತದೀಪಿಕೆ)

ನಿಜಗುಣರು ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ರಚಿಸಿದ ಆರು ಪ್ರಮುಖ ಕನ್ನಡ ಕೃತಿಗಳನ್ನು 'ವೀರಶೈವ ಸಪ್ತದೀಪಿಕೆ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ:

 1. ಆರವತ್ಮೂವರ ತ್ರಿಪದಿ: ಶಿವಶರಣರ ಚರಿತ್ರೆ.

 2. ಕೈವಲ್ಯ ಪದ್ಧತಿ: ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾಡುಗಳ ಸಂಕಲನ (ಸ್ವರವಚನಗಳು). ಇಲ್ಲಿ ತತ್ವೋಪದೇಶಪರವಾದ ಶಿವಸ್ತುತಿಪರವಾದ ಹಾಡುಗಳು ಇದರಲ್ಲಿವೆ.

 3. ಪರಮಾನುಭವಬೋಧೆ: ಸಾಂಗತ್ಯ ರೂಪದ ಕೃತಿ.

 4. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪ್ರಕಾಶಿಕೆ: ಗದ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ.

5. ಅನುಭವಸಾರ:  ಇದು ಅನುಭಾವಪರವಾದ ಸಾಂಗತ್ಯ ಕಾವ್ಯ. 

 6. ವಿವೇಕ ಚಿಂತಾಮಣಿ: ಇದು ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ವಿಶ್ವಕೋಶ (Encyclopedia) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

 7. ಸ್ವರೂಪ ಸಿದ್ಧಾಂತಿಕೆ: ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೃತಿ.

* ಕಾವ್ಯಗಳ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ

ನಿಜಗುಣರ ಕಾವ್ಯವು 'ಕೈವಲ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಕೈವಲ್ಯವೆಂದರೆ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರ ಸಾಮರಸ್ಯದಿಂದ ಲಭಿಸುವ ಪರಮಾನಂದ.

1. ಶ್ರೀ ಗುರು ವಚನೋಪದೇಶ:

ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

 * ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

 * ಜೀವಿಯು ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳನ್ನು (ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ) ಗೆಲ್ಲಬೇಕು.

 * ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಹೊಂದಿರಬೇಕು.

* 2. ಚೆಲ್ವ ಕೋಗಿಲೆ:

ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೋಗಿಲೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.

 * ಕೋಗಿಲೆಯು ಹೂಬಾಣದ ಕಾಮನ (ಮನ್ಮಥ) ಹಿಂದೆ ಹೋಗಬಾರದು.

 * ಕ್ಷಣಿಕವಾದ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಶಿವನ ಹತ್ತಿರ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

* 3. ಬೇಡುವೆನಭವ:

ಇದು ಸಾಧಕನೊಬ್ಬ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ.

 * "ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ ಕೊಡು, ಸಿರಿ ಬಂದಾಗ ವಿನಯ ಕೊಡು."

 * ಯಾರ ಮುಂದೆಯೂ ಕೈಚಾಚದಂತಹ ಆತ್ಮಬಲ ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳದ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ.

 * ಇದು ಯಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲ, ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಉಜ್ವಲ ನೀತಿಯಾಗಿದೆ.

* 4. ನೋಡಲಾಗದೆ ದೇವ:

ಶಿವನ ದೃಷ್ಟಿ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲಿ ಎಂದು ಹಂಬಲಿಸುವ ಗೀತೆ.

 * ಶಿವನ ಹಣೆಗಣ್ಣು ಮೋಹವೆಂಬ ದಟ್ಟ ಕಾಡನ್ನು ಸುಡುವ ಬೆಂಕಿ.

 * ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಂತಿರುವ ಶಿವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅಜ್ಞಾನದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.

5. ಜ್ಯೋತಿ ಬೆಳಗುತಿದೆ:

ಇದು ಅಂತರಂಗದ ಅರಿವಿನ ಜ್ಯೋತಿಯ ವರ್ಣನೆ.

 * ಹೃದಯ ಕಮಲವೇ ಹಣತೆ, ಭಕ್ತಿಯೇ ತೈಲ (ಎಣ್ಣೆ), ಕಳಾಶಕ್ತಿಯೇ ಬತ್ತಿ.

 * ಈ ಜ್ಞಾನದ ಜ್ಯೋತಿ ಬೆಳಗಿದಾಗ ತಾಮಸ ಬುದ್ಧಿಯ ಕತ್ತಲೆ ಅಳಿದು, ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ಸುಜ್ಞಾನ ಪ್ರಭೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

* ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ : ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಲೌಕಿಕದ ಮೋಹದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉನ್ನತಿಯತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ 'ಕೈದೀವಿಗೆ'ಯಂತಿದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಇವರ 'ಕೈವಲ್ಯ ಪದ್ಧತಿ'ಯ ಹಾಡುಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ.

* ಮುಪ್ಪಿನ ಷಡಕ್ಷರಿ (ಕ್ರಿ.ಶ. 1600)

ಕನ್ನಡ ಅನುಭಾವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮತ್ತೊಂದು ಶಿಖರಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮುಪ್ಪಿನ ಷಡಕ್ಷರಿಗಳು. ಇವರು ಮಧುರಭಕ್ತಿಯ ವೈರಾಗ್ಯಮೂರ್ತಿ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಅನುಭಾವಿ ಕವಿಗಳಾದ ಇವರಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.

 * ಸಮಕಾಲೀನರು: ಇವರು ನಿಜಗುಣ ಶಿವಯೋಗಿಗಳ ಸಮಕಾಲೀನರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಚಾಮರಾಜನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಂಭುಲಿಂಗನ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿಜಗುಣರ ಗುಹೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಮುಪ್ಪಿನಾರರ ಗುಹೆಯೂ ಇರುವುದನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣಬಹುದು.

 * ಗುರು: ಇವರ ಪದ್ಯವೊಂದರ ಪ್ರಕಾರ, 'ಎರಗಂಬಳಿಯ ಸಿದ್ಧಲಿಂಗ' ಎಂಬುವವರಿಂದ ಇವರು ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

 * ಅಂಕಿತನಾಮ: ಇವರ ಹಾಡುಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ 'ಷಡಕ್ಷರಿ ಲಿಂಗ' ಎಂಬ ಅಂಕಿತ ಬರುತ್ತದೆ.

* ಕಾವ್ಯದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು

ಮುಪ್ಪಿನಾರರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು 'ವಚನಗಳು' ಅಥವಾ 'ಕೈವಲ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯ ಹಾಡುಗಳು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳು ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತವೆ:

 * ಭಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದ ಸಂಗಮ.

 * ಈ ಲೋಕದ ಭೋಗ ಅಸ್ಥಿರವೆಂಬ ದೃಢ ನಂಬಿಕೆ.

 * ಮಧುರ ಭಕ್ತಿ (ದೇವನನ್ನು ಪತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವುದು - ಶರಣ ಸತಿ ಲಿಂಗ ಪತಿ ಭಾವ).

 * ಅಂತರಂಗದ ಅರಿವು ಅಥವಾ ಆತ್ಮಬೋಧೆ.

* ಪ್ರಮುಖ ಪದ್ಯಗಳ ಸಾರಾಂಶ

1. ಕಾಡಲೇಕೆ ನರರುಗಳನು?

ಈ ಪದ್ಯವು ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ವಚನಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಕೈಯೊಡ್ಡಿ ನಿಲ್ಲಬಾರದು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಸಂದೇಶ.

 * ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಸಾದ: ಪೂಜೆಗೆ ನೀರು ಬೇಕಾದರೆ ದೊಡ್ಡ ಮಡುವುಗಳಿವೆ, ಪತ್ರ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಗೆ ಕಾಡಿನ ಮರಗಳಿವೆ, ಹಸಿವಾದರೆ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನವಿದೆ, ಮಲಗಲು ದೇಗುಲಗಳಿವೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅಲ್ಪ ಮಾನವರನ್ನು ಬೇಡುವುದು ಏಕೆ?

 * ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ: ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀಡುವವನಾಗಿರುವಾಗ, ಅವನನ್ನು ನಂಬಿ ಬದುಕಬೇಕೇ ಹೊರತು ಮನುಷ್ಯರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬಾರದು.

2. ಭೋಗ ಹರಿದು ಹೋಗಲಿ:

ಇದು ಮುಪ್ಪಿನಾರರ ಅಪಾರ ವೈರಾಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿಯುವ ಪದ್ಯ.

 * ಕಷ್ಟವೇ ಇಷ್ಟ: ಸಕಲ ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಮನುಷ್ಯ ದೇವನನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ "ನನಗೆ ಸುಖ ಬೇಡ, ಕಷ್ಟಗಳನ್ನೇ ಕೊಡು" ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.

 * ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ: ಅನ್ನ, ಬಟ್ಟೆ, ಮನೆ-ಮಠಗಳ ಆಸೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಶಿವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದೇ ಇವರ ಗುರಿ. ಜನರಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಇವರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

3. ಸಿರಿಯ ಕನಸಿನಂತೆ:

ಈ ಪದ್ಯವು ಸಂಸಾರದ ನಶ್ವರತೆಯನ್ನು (ಅಸ್ಥಿರತೆ) ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

 * ಸಂಪತ್ತು ಅಥವಾ 'ಸಿರಿ' ಎಂಬುದು ಕನಸಿನಂತೆ ಕ್ಷಣಿಕ. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡ ರಾಜವೈಭವ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಹೇಗೆ ಮಾಯವಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಲೋಕದ ಸಂಪತ್ತು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ.

 * ಆದ್ದರಿಂದ ಅಶಾಶ್ವತವಾದ ವಿಷಯಗಳ ಹಿಂದೆ ಬೀಳದೆ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಬೋಧನೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಮುಕ್ತಾಯ:

ಮುಪ್ಪಿನ ಷಡಕ್ಷರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಲಯಬದ್ಧವಾದ ಹಾಡುಗಳ ಮೂಲಕ ಕಠಿಣವಾದ ವೇದಾಂತ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಹಾಡುಗಳು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯವಲ್ಲ, ಅವು ಸಾಧಕನಿಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುವ 'ಅನುಭಾವದ ದೀವಿಗೆಗಳು'.

ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿ: ಸಾಂಗತ್ಯ ಕಾವ್ಯದ ಮೇರು ಶಿಖರ

೧೬ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿದ್ದ ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ನಡುಗನ್ನಡ ಕಾಲದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಹಾಗೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಜೈನ ಕವಿ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಯುಗದ ಈ ಮಹಾಕವಿಯನ್ನು 'ಹದಿನಾರನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕನ್ನಡ ಕೋಗಿಲೆ' ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡದ ದೇಸೀ ಛಂದಸ್ಸಾದ 'ಸಾಂಗತ್ಯ'ಕ್ಕೆ ಜೀವಕಳೆ ತುಂಬಿದ ಕೀರ್ತಿ ಈತನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಕುಮುದೇಂದುವಿನಂತಹ ಕವಿಗಳು ಸಾಂಗತ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿದರೂ, ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿಯು ತನ್ನ ಪದಲಾಲಿತ್ಯ, ನಾದ ಮಾಧುರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟಕ್ಕೇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಓದುಗರನ್ನು ಆನಂದಮಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಈತನ ಕಾವ್ಯ ಶೈಲಿಯು ಇಡೀ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಹೆಮ್ಮೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿಯ ಅಪ್ರತಿಮ ಕೃತಿ 'ಭರತೇಶ ವೈಭವ'. ಇದು ಭರತ ಮತ್ತು ಬಾಹುಬಲಿಯರ ಶೌರ್ಯ, ಔದಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸುವ ಅದ್ಭುತ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಈ ಕೃತಿಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 'ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಸಮನ್ವಯ' ತತ್ವಕ್ಕೆ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಭರತೇಶನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮೂಲಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸಮೀಕರಿಸಿ ನಿರೂಪಿಸಿರುವ ಈ ಕಾವ್ಯವು ವಿಶಾಲವಾದ ಶೃಂಗಾರ ಸಮುದ್ರದಂತಿದೆ. ಸುಲಲಿತ ಭಾಷೆ, ಕೋಮಲ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಗುಣಗಳಿಂದಾಗಿ 'ಭರತೇಶ ವೈಭವ' ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.

ಷಡಕ್ಷರದೇವ (17ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ)

ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿದ್ದ ಷಡಕ್ಷರದೇವ ಕನ್ನಡದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೈವ ಮಹಾಕವಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ವೀರಶೈವ ಚಂಪೂ ಕವಿ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಅಪಾರ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಈತ, ತನ್ನ ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರತಿಭೆಯಿಂದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿಯುವಂತಹ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿಯೂ ಹಲವಾರು ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಉಭಯ ಭಾಷಾ ವಿಶಾರದನೆಂದು ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಳವಳ್ಳಿ ತಾಲೂಕಿನ ಧನಗೂರಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಷಡಕ್ಷರದೇವನಿಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇತ್ತು. ಆತನ ತಂದೆ ಮೈಸೂರಿನ ಅರಸು ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜರ ತಾಯಿಯಾದ ಅಮೃತಾಂಬೆಯ ತವರು ಮನೆಗೆ ಗುರುವಾಗಿದ್ದರು. ಧನಗೂರಿನ ಮಠದ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕ ಷಡಕ್ಷರದೇವ ಈತನ ಪರಮಗುರುವಾಗಿದ್ದರು. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಎಳಂದೂರಿನ ಅರಸರ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಮಠದ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಾಧಿ ಹೊಂದಿದನು. ತನ್ನ ಜೀವನದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವನ್ನು ಧನಗೂರಿನಲ್ಲಿಯೂ, ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ಎಳಂದೂರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕಳೆದ ಈತನಿಗೆ ಅಂದಿನ ಅರಸರಿಂದ ರಾಜಮನ್ನಣೆ ದೊರೆತಿತ್ತು.

ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ 'ರಾಜಶೇಖರ ವಿಳಾಸ', 'ಬಸವರಾಜ ವಿಜಯ' (ವೃಷಭೇಂದ್ರ ವಿಜಯ) ಮತ್ತು 'ಶಬರಶಂಕರ ವಿಳಾಸ' ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರೌಢ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಈತ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇವು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಷಡಕ್ಷರದೇವನ ಹೆಸರನ್ನು ಅಮರವಾಗಿಸಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ 'ಕರ್ಣರಸಾಯನ' ಎಂಬ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನೂ, 'ಶಿವಾಧಿಕ್ಯ ರತ್ನಾವಳಿ', 'ಭಕ್ತಾಧಿಕ್ಯ ರತ್ನಾವಳಿ' ಮೊದಲಾದ ಹದಿನೇಳು ಲಘು ಕೃತಿಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿ ತನ್ನ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಮೆರೆದಿದ್ದಾನೆ.

ಈತನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾವ್ಯವಾದ 'ರಾಜಶೇಖರ ವಿಳಾಸ'ವು ಶಿವಪೂಜೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುವ ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮದ ಉನ್ನತ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಪಂಡಿತರಿಗಾಗಿ ರಚಿತವಾದ ಮೇಧಾವಿ ಚಂಪೂಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಅಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತ್ತು. ಎಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಎಂದರೆ, ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡದವರಿಗೆ ಹೆಣ್ಣು ಕೊಡುವುದಕ್ಕೂ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿಯಿದೆ. ಇದು ಕವಿಯ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನು 'ಬಸವರಾಜ ವಿಜಯ' ಅಥವಾ 'ವೃಷಭೇಂದ್ರ ವಿಜಯ' ಕೃತಿಯು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವಸ್ತುವಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಬದುಕಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಆಧಾರಭೂತವಾದ ವೀರಶೈವ ಚಂಪೂ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ.

'ಶಬರಶಂಕರ ವಿಳಾಸ' ಕವಿಗೆ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಬೇಡನ ವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಿವ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಶಿವನು ಅರ್ಜುನನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಇದು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು, ಶಿವನು ಕಿರಾತಕನಾಗಿ ಬರುವುದು, ವರಾಹ ರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸನ ವಧೆ, ನಂತರ ಶಿವ-ಅರ್ಜುನರ ಕಾಳಗ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಶಿವನ ನಿಜರೂಪದ ದರ್ಶನವಾಗುವ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿವೆ.

ಷಡಕ್ಷರದೇವನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಸ್ತು, ಭಾಷೆ, ಶೈಲಿ, ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮಾರ್ಗಶೈಲಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿವೆ. ಪಂಪ ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಮಾರ್ಗಶೈಲಿಯ ಚಂಪೂಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ ವೀರಶೈವ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಈತ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹರಿಹರನ ನಂತರದ ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳ ತರುವಾಯ, ವೀರಶೈವ ಚಂಪೂ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯ ಕವಿ ಷಡಕ್ಷರದೇವ. ಈತನ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಶೈಲಿಯು ಹರಿಹರನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಂಧುರವಾಗಿದ್ದು, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಈತನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.

ಕೆಂಪುನಾರಾಯಣ (ಕ್ರಿ.ಶ. 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯ)

ಕೆಂಪುನಾರಾಯಣ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಚೀನ ಗದ್ಯಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಇವರ 'ಮುದ್ರಾಮಂಜೂಷ' ಕನ್ನಡದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಗದ್ಯಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹೊಸಗನ್ನಡಕ್ಕೆ ತೀರಾ ಸಮೀಪವಾದ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವರೊಬ್ಬರು. ಹೊಸಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉದಯದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕೆಂಪುನಾರಾಯಣನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ನಾವು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ, ಕೆಂಪುನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಇವರ ನಂತರ ಬಂದ ಮುದ್ದಣ್ಣ (ನಂದಳಿಕೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ) ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಹೊಸಗನ್ನಡದ ಮುಂಗೋಳಿ'ಗಳೆಂದು ಕರೆದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಕಾಲವು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ನಡುಗನ್ನಡದಿಂದ ಹೊಸಗನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಧಿಕಾಲವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೆಂಪುನಾರಾಯಣನ ಹೊಸಗನ್ನಡ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಿಷ್ಟು ಗೊಂದಲಗಳು ಮತ್ತು ಅಸಂಬದ್ಧತೆಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದು ಸಹಜವಾಗಿದೆ. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮುದ್ದಣ್ಣನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬರುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಹೊಸಗನ್ನಡವು ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುದ್ದಣ್ಣನನ್ನು 'ಹೊಸಗನ್ನಡದ ಮುಂಗೋಳಿ' ಎಂದು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುದ್ರಾಮಂಜೂಷ

ಕೆಂಪುನಾರಾಯಣನ ಏಕೈಕ ಕೃತಿಯಾದ 'ಮುದ್ರಾಮಂಜೂಷ' ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಗದ್ಯಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಕೃತಿಯ ಭಾಷೆಯು ನಡುಗನ್ನಡವಾಗಿದ್ದರೂ, ಹೊಸಗನ್ನಡಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಹತ್ತಿರವಾದ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಕೃತಿಯು ಚಾಣಕ್ಯನ ರಾಜನೀತಿ ತಂತ್ರ ಮತ್ತು ನೈಪುಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಿತ್ತರಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಚಾಣಕ್ಯನು ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದನು, ಮತ್ತು ಚಾಣಕ್ಯನು ತನ್ನ ತಂತ್ರಗಳಿಂದ ನಂದರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಈ ಕೃತಿಯ ಮೂಲ ಕಥಾವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ನಡುಗನ್ನಡ ಮತ್ತು ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಹೊಸಗನ್ನಡದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾದ ಕೆಂಪುನಾರಾಯಣನ 'ಮುದ್ರಾಮಂಜೂಷ' ಕೃತಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಗದ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಜತಂತ್ರದ ಕಥನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.