ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವೈಭವ ಹಾಗೂ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕವಿತಾ ಚಾತುರ್ಯವು ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುವರ್ಣ ಯುಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ತನ್ನ ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯ ಮೂಲಕ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗೆದ್ದ ನಂತರ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯು ಮತ್ತೊಂದು ರೋಮಾಂಚನಕಾರಿ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದ ಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಮುಖ ವಿಭಾಗವೇ "ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನ ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಸಾಂಗತ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಕಾಸ".
ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕೃಷ್ಣಕಥೆಯ ಭೋರ್ಗರೆತದ ನಂತರ, ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಶಾಂತ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿರಸದ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಹರಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿದರೆ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನು 'ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ'ಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು 'ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ' ಎಂಬ ಅದ್ಭುತ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವೀರ ಮತ್ತು ರೌದ್ರ ರಸಗಳು ಎದ್ದು ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶೃಂಗಾರ ರಸಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನನ್ನು 'ಕರ್ನಾಟಕ ಕವಿಚೂಡಾಮಣಿ' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆತನ ಉಪಮಾಲಂಕಾರಗಳು ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವೆಂದರೆ, "ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನ ಉಪಮೆಗಳ ಚಮತ್ಕಾರ" ಎಂಬುದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ನುಡಿಯಾಗಿದೆ. ಕಥೆಯನ್ನು ರೋಚಕವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾ, ಪ್ರತಿ ಪದ್ಯದಲ್ಲೂ ನಾದಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ತುಂಬುವ ಆತನ ಕಲಾತ್ಮಕತೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು. ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತವು ಕೇವಲ ಪಂಡಿತರ ಸೊತ್ತಾಗದೆ, ಹಳ್ಳಿಗಳ ತಿಣ್ಣೆಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ವಾಚನ-ಪ್ರವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಕಿವಿಗೆ ಜೇನಿನಂತೆ ಉಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಮೂಲಕ ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪರಂಪರೆಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ಶ್ರೀಮಂತವಾಯಿತು.
ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಈ ವೈಭವದ ಜೊತೆಜೊತೆಯಲ್ಲೇ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಳಮಟ್ಟದ ಜನಪದ ಶೈಲಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ದೇಶಿ ಕಾವ್ಯಪ್ರಕಾರವು ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಅದೇ 'ಸಾಂಗತ್ಯ' ಸಾಹಿತ್ಯ. ಷಟ್ಪದಿಯು ಒಂದು ಕಾಲಕ್ಕೆ ರಾಜಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಸಾಂಗತ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾದ, ಹಾಡಲು ಸುಲಭವಾದ ಮತ್ತು ಹೃದಯಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ನಾಟುವ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿತು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಗತ್ಯ ಕಾವ್ಯಗಳು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ರಚನೆಯಾದವು.
ಸಾಂಗತ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಕಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ನಾವು ನೆನೆಯಲೇಬೇಕಾದ ಧೀಮಂತ ಕವಿ ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿ. ಆತ ರಚಿಸಿದ 'ಭರತೇಶ ವೈಭವ' ಕಾವ್ಯವು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲೇ ಒಂದು ಅದ್ವಿತೀಯ ಕೃತಿ. ಭೋಗ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗಗಳ ನಡುವಿನ ಸಮನ್ವಯತೆಯನ್ನು ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿ ಸಾಂಗತ್ಯ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಭರತನು ರಾಜವೈಭೋಗದ ನಡುವೆಯೂ ಹೇಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದ ಎಂಬುದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಲಿತವಾದ ಕನ್ನಡ ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿಯ ಶೈಲಿಯು ತೀವ್ರವಾದ ಲಯಬದ್ಧತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಓದುಗರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತದ ಅನುಭೂತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಸಾಂಗತ್ಯ ಪರಂಪರೆಗೆ ಮಹಿಳಾ ಕವಿಗಳ ಕೊಡುಗೆಯೂ ಅಪಾರವಾದುದು. ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದ ಸಂಚಿಯ ಹೊನ್ನಮ್ಮನ 'ಹದಿಬದೆಯ ಧರ್ಮ' ಕೃತಿಯು ಹೆಣ್ಣಿನ ಸ್ಥಾನಮಾನ, ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಆಕೆಗೆ ಇರಬೇಕಾದ ಗೌರವದ ಬಗ್ಗೆ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಿತು. "ಪೆಣ್ಣಂದಿರು ಸಾಲದೇ ಬ್ರಹ್ಮಪದವ ಪಡೆದವರು?" ಎಂಬ ಆಕೆಯ ಸಾಲುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾದ ಸಾಂಗತ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಆಕೆ ಮಾಡಿದಳು. ಹಾಗೆಯೇ ಚಿಕುಪಾಧ್ಯಾಯರಂತಹ ಕವಿಗಳು ಕೂಡ ಮೈಸೂರು ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಸಾಂಗತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದರು.
ಹೀಗೆ, ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಕಾಲದ ದಾಸೋಹ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಷಟ್ಪದಿಯ ಅಬ್ಬರದ ನಂತರ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯ ಲಾಲಿತ್ಯ ಹಾಗೂ ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿ ಮತ್ತು ಸಂಚಿಯ ಹೊನ್ನಮ್ಮನ ಸಾಂಗತ್ಯ ಕಾವ್ಯಗಳು ಕನ್ನಡದ ಕಾವ್ಯದ ಗತಿಯನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಮಯ ಶೈಲಿಯ ಕಡೆಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಸಿದವು. ಈ ಸಂವೇದನೆಯು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿವಶರಣರ ವಚನಗಳ ಮರುಚಿಂತನೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು.
