ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ರಗಳೆ

ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ರಗಳೆ (ದೇವದೇವನೊಲ್ದನ ಕುಲಂ ಸತ್ಕುಲಂ)

– ಹರಿಹರ

ಕರ್ತೃ - ಕೃತಿ ಪರಿಚಯ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ 'ರಗಳೆಯ ಕವಿ' ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಹರಿಹರನು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿದ್ದ ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕ ಕವಿ. ಈತನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ ಹಂಪೆ. ಇವನ ತಂದೆ ಮಹಾದೇವಭಟ್ಟ, ತಾಯಿ ಶರ್ವಾಣಿ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿ ರಾಘವಾಂಕನು ಇವನ ಸೋದರಳಿಯ ಹಾಗೂ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದನು. ಹರಿಹರನ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವ ಹಂಪೆಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ. ಇವನಿಗೆ ಮಾಯಿದೇವ ಎಂಬ ಗುರುವಿದ್ದನು. ಹರಿಹರನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಶೈವ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿ:

ಹರಿಹರನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರದ ಹೊಯ್ಸಳ ದೊರೆ ವೀರನರಸಿಂಹ ಬಲ್ಲಾಳನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ 'ಕರಣಿಕ'ನಾಗಿ (ಲೆಕ್ಕಿಗ) ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ, "ಮನುಷ್ಯರನ್ನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಮರ್ತ್ಯದ ರಾಜರನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ತುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂಬ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ರಾಜಾಶ್ರಯವನ್ನು ತೊರೆದನು. ಲೌಕಿಕ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ದೈವಿಕ ಸೇವೆ ಮಿಗಿಲೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಹಂಪೆಗೆ ಮರಳಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಕ್ತಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಾವ್ಯರಚನೆಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು:

ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯ: ಗಿರಿಜಾಕಲ್ಯಾಣ.
ಶತಕಗಳು: ಪಂಪಾ ಶತಕ, ರಕ್ಷಾ ಶತಕ.
ಅಷ್ಟಕ: ಮುಡಿಗೆಯ ಅಷ್ಟಕ.

ರಗಳೆಗಳು: ಶಿವಶರಣರ ಬದುಕನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ನೂರಾರು ರಗಳೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಸವರಾಜ ದೇವರ ರಗಳೆ, ನಂಬಿಯಣ್ಣನ ರಗಳೆ, ಮಹಾದೇವಿಯಕ್ಕನ ರಗಳೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭುದೇವರ ರಗಳೆಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಇವನು ೬೩ ಪುರಾತನ ಶರಣರ ಹಾಗೂ ನೂತನ ಶರಣರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ರಗಳೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಠ್ಯ:

ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಕುರಿತಾದ 'ದೇವದೇವನೊಲ್ದನ ಕುಲಂ ಸತ್ಕುಲಂ' ಎಂಬ ರಗಳೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಡಾ. ಎಂ.ಎಂ. ಕಲಬುರ್ಗಿಯವರು ಸಂಪಾದಿಸಿದ 'ಹರಿಹರ ರಗಳೆಗಳು' ಸಂಕಲನದಿಂದ ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಆಶಯ ಮತ್ತು ತಿರುಳು: ದೇವದೇವನೊಲ್ದನ ಕುಲಂ ಸತ್ಕುಲಂ

ಈ ರಗಳೆಯು ಶರಣ ಚಳುವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ mೌಲ್ಯಗಳಾದ ಕಾಯಕ, ದಾಸೋಹ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಿವಭಕ್ತನಾದ ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಬದುಕಿನ ಸುಂದರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ: ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೀಳು ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ಕರಿಕಾಲ ಚೋಳ ರಾಜನ ಅಶ್ವಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹುಲ್ಲು ತರುವ ಕಾಯಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇವನು ಪರಮ ಶಿವಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ತೋರದೆ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

ಸಂದೇಶ: ಭಕ್ತನ ನಿಷ್ಠೆಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಶಿವನು, ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಪ್ತಭಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾಜನ ಮೂಲಕವೇ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರು ಕೇವಲ ರಾಜರ ರಾಜಭೋಗಕ್ಕೆ ಒಲಿಯದೆ, ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಶ್ರಮಿಕನ ಅಂತರಂಗದ ಅಂಬಲಿಗೆ (ಪ್ರೀತಿಗೆ) ಒಲಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಸಂದೇಶ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಮಹತ್ವ: ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹುಟ್ಟಿಗಿಂತ ಅವನ ಗುಣ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಮುಖ್ಯವಾದುದು. ಚೋಳರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಭಾರವನ್ನು ಮರೆತು ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾಯಕ ಜೀವಿಯ ಭಕ್ತಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು ಈ ಕಾವ್ಯದ ಉದಾತ್ತ ಆಶಯವಾಗಿದೆ.

ತತ್ವ: ಜಾತಿಗಿಂತ ಜೀವನದ ರೀತಿ-ನೀತಿಗಳೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಘನತೆಯನ್ನು ಈ ರಗಳೆ ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಕಾವ್ಯದ ಸರಳಾನುವಾದ
ಚೋಳದೇಶ ಮತ್ತು ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯ

ಶಿವನ ಶಯನಗೃಹದಂತೆ ಅತಿ ಸುಂದರವಾದ ಚೋಳದೇಶವು ಶಿವಭಕ್ತರ ಸುಖದ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಆ ದೇಶವನ್ನು ಕರಿಕಾಲ ಚೋಳನೆಂಬ ರಾಜನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಶಿವ, ಗುರು ಮತ್ತು ಚರಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತೀವ ಭಕ್ತಿ ಉಳ್ಳವನು, ಸತ್ಯವಂತ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದವನಾಗಿದ್ದನು. ಅದೇ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿ, ವರ್ಣಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳ 'ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯ' ಎಂಬ ಭಕ್ತನಿದ್ದನು. ಅವನ ಹೆಸರು ಅವನ ಸದ್ಗುಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅನ್ವರ್ಥವಾಗಿತ್ತು.

ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಯಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ

ಚೆನ್ನಯ್ಯ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಶಂಕರನನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಶಿವನು, ಚೋಳರಾಜನ ಕುದುರೆಗಳು ಬದುಕಬೇಕೆಂಬ ನೆಪದಲ್ಲಿ, ಚೆನ್ನಯ್ಯನಿಗೆ ಹುಲ್ಲು ತರುವ 'ಕಾಯಕ'ವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು. ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಹುಲ್ಲು ತರುವ ಕಾಯಕವನ್ನೇ ಪರಮ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಆ ಹುಲ್ಲಿನ ಹೊರೆಯಲ್ಲೇ ಶಿವನನ್ನು ಕಂಡು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೆಸರಿನೊಳಗಿನ ರತ್ನದಂತೆ, ಕಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಭೂಮಿಯೊಳಗಿನ ನಿಧಿಯಂತೆ ಅವನ ಭಕ್ತಿ ಹೊರಗಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಒಳಗಣ್ಣಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿತ್ತು.

ಹೊರಗಿನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅವನು ಕುಲಧರ್ಮದಂತೆ ಕಾಯಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಲಿಂಗಾರ್ಚನೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಮುಂಜಾನೆಯೇ ಎದ್ದು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಶಿವನು ನೀಡಿದ ಆ ಕಾಯಕವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. hisು ನೋಡುವ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಣ್ಣಿನ ಮೂಲಕ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು; ಕೇಳುವ ಸವಿನುಡಿ ಕಿವಿಯ ಮೂಲಕ, ಆಘ್ರಾಣಿಸುವ ಸುಗಂಧ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ ಮೃದುತ್ವ ಚರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಲೋಚನೆಯು ಶಿವನಿಗೇ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು.

ಆತ ತನ್ನ ಕರತಳದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಸಂಪಿಗೆ, ಮರುಗ, ದವನ, ಪಚ್ಚೆತೆನೆ, ಸುರಗಿ, ಹೊನ್ನೆ ಮತ್ತು ಕಮಲದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಶಿವನನ್ನು ತನ್ನ ಜೀವದ ಜೀವವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, "ಹಸಿದಿರುವೆಯಾ ತಂದೆ?" ಎಂದು ಅಕ್ಕರೆಯಿಂದ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣು ಹಂಪಲುಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ತಾನು ತಂದ ಹುಲ್ಲನ್ನು ರಾಜನ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದನು.

ಚೋಳರಾಜನ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಶಿವನ ನಿರಾಕರಣೆ

ಅತ್ತ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಚೋಳರಾಜನು ಭವ್ಯವಾದ ಶಿವದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ರತ್ನಖಚಿತ ಆಭರಣಗಳಿಂದ, ಪಂಚಪಕ್ವಾನ್ನಗಳಿಂದ ಶಿವನಿಗೆ ರಾಜೋಪಚಾರದ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಮುನ್ನೂರು ಬಂಗಾರದ ತಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ಅನ್ನ, ತುಪ್ಪ, ಷಡ್ರಸೋಪೇತ ಅಡಿಗೆಯನ್ನು ಬಡಿಸಿ ಶಿವನನ್ನು ಉಣಬಡಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಆದರೆ ಶಿವನು ಆ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ, ಚೋಳರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: "ಎಲೈ ಚೋಳನೇ, ನಿನಗೆ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲವೇ? ನಿನ್ನ ಈ ರಾಜವೈಭವದ ಅನ್ನ ನನಗೇಕೆ? ನಾನು ಆಗಲೇ ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನೊಡನೆ ಕುಳಿತು ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ ಅಂಬಲಿ ಉಂಡು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಅವನ ಭಕ್ತಿಯ ಸವಿಯ ಮುಂದೆ ನಿನ್ನ ಈ ಭೋಜನವನ್ನೆಲ್ಲ ಸಕ್ಕರೆಗೂ ಹೋಲಿಸಲಾರೆ!" ಎಂದು ಹೇಳಿ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯನಾದನು.

ರಾಜನು ಭಕ್ತನನ್ನು ಅರಸಿ ಬರುವುದು ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರದ ವಿನಾಶ

ಶಿವನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾದನು. "ಶಿವನೇ ಮೆಚ್ಚಿ ಉಂಡ ಆ ಮಹಾಭಕ್ತನನ್ನು ನಾನು ನೋಡಲೇಬೇಕು, ಅವನ ಪಾದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು" ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ತನ್ನ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಡಿಸಲಿನತ್ತ ಬಂದನು. ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ "ನನ್ನ ಗತಿ, ನನ್ನ ಮತಿ, ನನ್ನ ನಿಧಿಯಾದ ಚೆನ್ನಯ್ಯನನ್ನು ಕಂಡಿರಾ?" ಎಂದು ಜನರನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾ ಬಂದನು.

ರಾಜನು ತನ್ನ ಗುಡಿಸಲಿಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ಗಾಬರಿಯಾದನು. "ಅಯ್ಯೋ ಶಿವನೇ, ಈ ರಾಜನು ನನ್ನಂತಹ ಬಡವನ ಮನೆಗೆ ಏಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ನಾನು ಭಕ್ತನೆಂದು ಪ್ರಚಾರವಾದರೆ ನನ್ನ ಏಕಾಂತದ ಭಕ್ತಿ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ನಾನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಲಿ?" ಎಂದು ಸಂಕೋಚಪಟ್ಟನು. ಆದರೆ ಚೋಳರಾಜನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ಆನಂದಬಾಷ್ಪ ಸುರಿಸುತ್ತಾ, "ಇವನೇ ನನ್ನ ಒಡೆಯ, ಇವನೇ ನನ್ನ ಅಮೃತ" ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದನು.

ಆಗ ಚೆನ್ನಯ್ಯನು "ಅರಸನೇ, ನಾನು ಕೀಳುಜಾತಿಯವನು, ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟಬೇಡ" ಎಂದಾಗ, ರಾಜನು ಅದ್ಭುತವಾದ ಧರ್ಮಸೂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ:

 "ದೇವದೇವನಾದ ಶಿವನು ಯಾರಿಗೆ ಒಲಿದಿದ್ದಾನೋ ಅವರ ಕುಲವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಲ. ಶಿವನೊಡನೆ ಕುಳಿತು ಉಂಡ ನಿಮ್ಮ ಜಾತಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಜಾತಿ ಯಾವುದು? ನಿಮ್ಮ ಪಾದರಕ್ಷೆಗೆ ನನ್ನ ತಲೆ ಸಮಾನ."

ಕೊನೆಗೆ ರಾಜನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನನ್ನು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿ, ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ರಾಜಗೌರವದಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು.

ಪ್ರಬಂಧ ಮಾದರಿಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು:

ಪ್ರ 1. ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಕಾಯಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ವಿವರಿಸಿ. 

ಉತ್ತರ: ಹರಿಹರನ 'ದೇವದೇವನೊಲ್ದನ ಕುಲಂ ಸತ್ಕುಲಂ' ರಗಳೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಕಾಯಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕುರಿತಾದ ವಿವರವಾದ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲಿದೆ:

  ಹರಿಹರನ ರಗಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಯಕ ಒಂದೇ ನಾಣ್ಯದ ಎರಡು ಮುಖಗಳಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಭಕ್ತನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಶರಣ ಚಳವಳಿಯ 'ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ' ತತ್ವದ ಆದರ್ಶ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಕಾಯಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು ನಿಷ್ಠೆ, ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣಾ ಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

  ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಕಾಯಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ನೋಡಬಹುದು.

  ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ಕರಿಕಾಲ ಚೋಳರಾಜನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹುಲ್ಲು ತರುವ ಕಾಯಕವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಮಾಜದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಥವಾ ಕೀಳು ಕೆಲಸವೆಂದು ಕಂಡರೂ, ಚೆನ್ನಯ್ಯನಿಗೆ ಅದು ಶಿವನು ನೀಡಿದ ಪವಿತ್ರ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಕಾಯಕವನ್ನು ಬದುಕಿನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸದೆ, ಅದನ್ನು ಶಿವಪೂಜೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವೆಂದೇ ನಂಬಿದ್ದನು.

  ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಕೊಯ್ಯುವಾಗ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹುಲ್ಲಿನ ಕಡ್ಡಿಯಲ್ಲೂ ಶಿವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. "ಕಂಪಣದ ಹುಲ್ಲಕಾಯಕವನೇ ಮಡಿಮಾಡಿ ಪೆಂಪಿಂದೆ ಶಿವನನರ್ಚಿಸುತಿಪ್ಪ" ಎಂಬ ಹರಿಹರನ ಸಾಲುಗಳು, ಅವನು ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ದೈವಿಕ ಆರಾಧನೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ದೇವರು ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.

  ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ತನ್ನ ಕಾಯಕವನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ತೋರಲೆಂದು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅತೀವವಾದ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಹರಿಹರನು ಇದನ್ನು "ಎಳ್ಳಿನೊಳಗಿನ ಎಣ್ಣೆಯಂತೆ" ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕೆಲಸದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕುಂದುಬಾರದಂತೆ ಹುಲ್ಲು ಒದಗಿಸುತ್ತಾ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಅನುಸಂಧಾನದಲ್ಲಿದ್ದನು.

  ಅವನ ಕಾಯಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಜಾಗವಿರಲಿಲ್ಲ. ತಾನು ಶಿವನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರದವನು ಎಂಬ ಗರ್ವ ಅವನಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. "ಹಸಿದಯ್ಯ ಎನ್ನ ಜೀವದ ಜೀವವೇ" ಎಂದು ಶಿವನನ್ನು ದೈನ್ಯದಿಂದ ಬೇಡುತ್ತಾ, ತಾನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಅಂಬಲಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಾಯಕದ ಮೂಲಕ ಬಂದ ಲಾಭವನ್ನು ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದನು.

  ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಕಾಯಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಿವನೇ ಅವನ ಅಂಬಲಿಯನ್ನು ಉಣ್ಣಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಜನ ರಾಜಭೋಗದ ಪೂಜೆಗಿಂತ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಶ್ರಮಜೀವನದ ಪೂಜೆಯೇ ದೇವರಿಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯಾಯಿತು. ಇದು "ಕಾಯಕ ಮಾಡುವವನು ಯಾವುದೇ ಕುಲದವನಾದರೂ ಅವನು ದೇವರಿಗೆ ಸಮಾನ" ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

  ಹೀಗೆ, ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ತನ್ನ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಕಾಯಕದ ಮೂಲಕ ಭೌತಿಕ ಲೋಕದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಉನ್ನತ ಹಂತಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದನು. ಅವನ ಕಾಯಕ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಶ್ರಮಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಗೌರವವನ್ನು ತಂದುಕೊಡುವುದಲ್ಲದೆ, ಭಕ್ತಿಯು ಕಾಯಕದ ಮೂಲಕವೇ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಹತ್ವದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರ 2. ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸಿರಿ.

ಉತ್ತರ: ಹರಿಹರನ 'ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ರಗಳೆ'ಯಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿ ಎನ್ನುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾದ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯು ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಲ್ಲದೆ, ಅಂತರಂಗದ ನಿಗೂಢ ಅನುಭಾವವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿವರಿಸಬಹುದು:

 ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನದು ಅದೃಶ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಂತೆ ಅಡಗಿದ ಭಕ್ತಿ.

ಹರಿಹರನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಅದ್ಭುತವಾದ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ. ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯು ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸದಿದ್ದರೂ ಒಳಗಣ್ಣಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖರವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಕವಿ ಹೀಗೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ:

   ತಿಲದ ತೈಲದಂತೆ: ಎಳ್ಳಿನ ಒಳಗೆ ಎಣ್ಣೆ ಅಡಗಿರುವಂತೆ.
   ಕಾಷ್ಠದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ: ಒಣ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಒಳಗೆ ಬೆಂಕಿ ಸುಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ.
   ನೆಲದ ಮರೆಯ ನಿಧಾನದಂತೆ: ಭೂಮಿಯ ಆಳದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಗುಪ್ತ ನಿಧಿಯಂತೆ.

   ಈ ಉಪಮೆಗಳು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯು ಅಬ್ಬರವಿಲ್ಲದ, ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಯುತವಾದ ಅಂತರಂಗದ ಸೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

  ಕಾಯಕವೇ ಪೂಜೆಯಾದ ಪರಿ ಮಾದಾರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷತೆ.ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ರಾಜನ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹುಲ್ಲು ತರುವ ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು. ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಶ್ರಮಿಕ. ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಕಾಯಕವನ್ನು ಶಿವನ ಗುಪ್ತಾರಾಧನೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅವನು ಹುಲ್ಲು ಕೊಯ್ಯುವಾಗ, ಅದನ್ನು ಹೊರುವಾಗ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹಾಕುವಾಗ ಪ್ರತಿ ಕ್ಷಣವೂ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಮೌನವಾಗಿ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇದು ಅವನ 'ಕಾಯಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ' ಮತ್ತು 'ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿ' ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆರೆತಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿ.

 ಚೆನ್ನಯ್ಯ ತನ್ನ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಮಂತ್ರ ಪಠಣಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅನುಭವಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸುಖವನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು:

  ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯ ಕಂಡಾಗ ಕಣ್ಣಿನ ಮೂಲಕ, ಸವಿನುಡಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಕಿವಿಯ ಮೂಲಕ, ಸುಗಂಧ ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದಾಗ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ ಶಿವನಿಗೇ ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.

   ಅರಮನೆಯ ವೈಭವದ ನಡುವೆ ಇದ್ದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಮಾತ್ರ ಸದಾ ಶಿವಲಿಂಗದತ್ತಲೇ ನೆಟ್ಟಿರಲಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಹರಿಹರನು "ಉದಕದೊಳಗಣ ಕಮಲದಳದಂತೆ" (ನೀರಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನೀರು ಅಂಟದ ಕಮಲದ ಎಲೆಯಂತೆ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

  ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿ ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತ ಆರಾಧನೆಯಾಗಿತ್ತು. 

ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯು ಗುಪ್ತವಾಗಿರಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಅವನ ನಿರಹಂಕಾರ. ತಾನು ದೊಡ್ಡ ಭಕ್ತನೆಂದು ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಿಳಿದರೆ ತನ್ನ ಭಕ್ತಿಗೆ ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿ ತಗುಲಬಹುದು ಅಥವಾ ತನ್ನ ಏಕಾಂತಕ್ಕೆ ಭಂಗ ಬರಬಹುದು ಎಂಬ ಆತಂಕ ಅವನಲ್ಲಿತ್ತು. ರಾಜನು ತನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದಾಗ ಅವನು ಭಯಪಡುವುದು ಅವನ ಈ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

  ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿ ದೈವದ ಸಮ್ಮತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ನಿಗೂಢವೂ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವೂ ಆಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಶಿವನೇ ಅವನ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಅವನು ನೀಡಿದ ಅಂಬಲಿಯನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಚೋಳರಾಜನಂತಹ ದೊಡ್ಡ ರಾಜನಿಗೂ ತಿಳಿಯದ ಈ ರಹಸ್ಯವು, ಭಕ್ತಿ ಎಂಬುದು ಅಂತರಂಗದ ವ್ಯವಹಾರವೇ ಹೊರತು ಬಹಿರಂಗದ ಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

  ಒಟ್ಟಾರೆ, ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿಯು 'ಅನುಭಾವ'ಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಮೂರನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪ್ರವೇಶವಿರಲಿಲ್ಲ. ಲೌಕಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಬದುಕುತ್ತಲೇ ಅಲೌಕಿಕ ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ್ದೇ ಅವನ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

ಪ್ರ 3. ಹುಟ್ಟಿದ ಜಾತಿಗಿಂತ ಅನುಸರಿಸುವ ರೀತಿ - ನೀತಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಬದುಕಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ. 

ಉತ್ತರ: ಹರಿಹರನ 'ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ರಗಳೆ'ಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ "ಹುಟ್ಟಿದ ಜಾತಿಗಿಂತ ಅನುಸರಿಸುವ ರೀತಿ-ನೀತಿ ಮುಖ್ಯ" ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬಹುದು:

  ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಹರನು ಶರಣರ ಬದುಕಿನ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿದ ಕವಿ. ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಕಥೆಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಥೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಮಾನದಂಡ 'ಜಾತಿ'ಯಲ್ಲ 'ನೀತಿ' ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಅಂಶಗಳು:
ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಮೀರಿದ ಭಕ್ತಿ:

ಸಮಾಜದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ ಅಥವಾ ಕೀಳು ಜಾತಿಯವನು. ಚೋಳರಾಜ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳವನು. ಆದರೆ, ಭಗವಂತನಾದ ಶಿವನು ರಾಜನ ವೈಭೋಗದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಅಂಬಲಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹರಿಹರನು "ದೇವದೇವನೊಲ್ಲನ ಕುಲಂ ಸತ್ಕುಲಂ" ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ, ದೇವರಿಗೆ ಬೇಕಿರುವುದು ಭಕ್ತನ ಜಾತಿಯಲ್ಲ, ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧತೆ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಾನೆ.

ಶ್ರಮದ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಕಾಯಕ ನೀತಿ:

ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹುಲ್ಲು ತರುವ ಕಾಯಕವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ (ರೀತಿ-ನೀತಿಯಿಂದ) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ತಾನು ಮಾಡುವ ಕಾಯಕದಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ಕಂಡನೇ ಹೊರತು, ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೀಳರಿಮೆ ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನ 'ಕಾಯಕ ನೀತಿ' ಅವನನ್ನು ರಾಜನಿಗಿಂತಲೂ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಭಕ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು.

ನೈತಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗದ ಪೂಜೆ:

ಚೋಳರಾಜನ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಂಬರವಿದೆ, ಆದರೆ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರಂಗದ ಅನುಸಂಧಾನವಿದೆ. ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ತನ್ನ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದನು. ಈ ನೈತಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರವೇ ಅವನನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹುಟ್ಟು ಅವನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನು ಬದುಕುವ 'ರೀತಿ' ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಬದುಕೇ ಸಾಕ್ಷಿ.

ಅಹಂಕಾರದ ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆ:

ಶಿವನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿದಾಗ, ರಾಜನು ತನ್ನ ತಪ್ಪು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದು, "ನಿಮ್ಮ ಕೆರವಿಂಗೆನ್ನ ಶಿರ ಸರಿಯೆ" ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಕೆಡವಿ ಮನುಷ್ಯತ್ವದ ಜಯವನ್ನು ಸಾರುವ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಜಾತಿಯನ್ನಲ್ಲ, ಅವನ ಉನ್ನತವಾದ 'ನೀತಿ' ಮತ್ತು 'ಭಕ್ತಿ'ಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶಿವನು ನೀಡಿದ ಪ್ರಮಾಣ ಪತ್ರ:

ಶಿವನು ರಾಜನಿಗೆ "ನಾವು ಚೆನ್ನನೊಡನೆ ಉಂಡೆವು" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ, ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯ ನಿರ್ಮಿತ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರಿಗೆ ಭಕ್ತನ ನಡವಳಿಕೆ (ರೀತಿ) ಮುಖ್ಯವೇ ಹೊರತು ಅವನ ಜನ್ಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲ.

  ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಬದುಕು ನಮಗೆ ಕಲಿಸುವ ಪಾಠವೆಂದರೆ—ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಎಂಬುದು ರಕ್ತದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಅದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಹರಿಹರನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಪಾತ್ರದ ಮೂಲಕ ಜಾತಿಯ ಬೇಲಿಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದು, ಗುಣವೊಂದೇ ಮನುಷ್ಯನ ನಿಜವಾದ ಗುರುತು ಎಂದು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಟಿಪ್ಪಣಿ ರೂಪದ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು:

ಪ್ರಶ್ನೆ ೧: ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಶಿವನು ಅವನಿಗೆ ಒಲಿದ ರೀತಿಯನ್ನು ಹರಿಹರನು ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.

  ಉತ್ತರ: ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ 'ರಗಳೆಯ ಕವಿ' ಹರಿಹರನು ಶಿವಭಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಹಸ್ತ. ತನ್ನ 'ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ರಗಳೆ'ಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳವರ್ಗದ ಭಕ್ತನೊಬ್ಬನ ಅಂತರಂಗದ ಭಕ್ತಿಯು ರಾಜನ ಬಾಹ್ಯ ಆಡಂಬರದ ಪೂಜೆಗಿಂತ ಹೇಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

  ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದುದಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನ ಕಾಯಕವನ್ನೇ ಕೈಲಾಸವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡವನು. ಹರಿಹರನು ಅವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ದೀಪದ ಒಳಗಿನ ಬೆಳಗಿಗೆ, ಎಳ್ಳಿನೊಳಗಿನ ಎಣ್ಣೆಗೆ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂದರೆ, ಅದು ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸದಿದ್ದರೂ ಒಳಗಿನಿಂದ ಸದಾ ಜಾಗೃತವಾಗಿರುವಂತದ್ದು. ಅವನು ರಾಜನ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹುಲ್ಲು ತರುವ ಕಾಯಕವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೂ ಶಿವನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

  ಚೋಳರಾಜನು ಮುನ್ನೂರು ಬಂಗಾರದ ತಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಷಡ್ರಸೋಪೇತ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶಿವನು ಆ ರಾಜವೈಭೋಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ತನ್ನ ಹರಿದ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತಂದ ಅಂಬಲಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಉಣ್ಣುತ್ತಾನೆ. "ಚೋಳನೇ, ನಿನ್ನ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವಿದೆ, ಆದರೆ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಹತ್ತಿರ ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಪ್ರೇಮವಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಶಿವನು ಭಕ್ತಿಯ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಅನುಭಾವವೇ ತೂಕವುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

  ಹೀಗೆ, ಹರಿಹರನು ದೈವವು ಭಕ್ತನ ಅಂತಸ್ತನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಉದಾಹರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ ೨: "ದೇವದೇವನೊಲ್ಲನ ಕುಲಂ ಸತ್ಕುಲಂ" - ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಹರಿಹರನು ಸಮರ್ಥಿಸಿರುವ ದಾರಿಯನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿ.

ಉತ್ತರ: ನಡುಗನ್ನಡ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಬದಲಾವಣೆ ತಂದ ಹರಿಹರನು ಸಮಾಜದ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಿದವನು. "ದೇವದೇವನೊಲ್ದನ ಕುಲಂ ಸತ್ಕುಲಂ" (ದೇವರಿಗೆ ಯಾರು ಪ್ರಿಯರೋ ಅವರ ಜಾತಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದದ್ದು) ಎಂಬ ಸಾಲು ಈ ರಗಳೆಯ ಜೀವಾಳವಾಗಿದೆ.

ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ:

ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಯ್ಯನನ್ನು 'ಜಾತಿ ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯ' ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಚೋಳರಾಜನು ಉನ್ನತ ಕುಲದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಪತಿ. ಆದರೆ ಶಿವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಜೊತೆ ಕುಳಿತು ಉಂಡ ವಿಷಯ ತಿಳಿದ ತಕ್ಷಣ ಚೋಳರಾಜನು ತನ್ನ ತಪ್ಪು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಚೋಳರಾಜನ ಪರಿವರ್ತನೆ:

ರಾಜನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಡಿಸಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ತನ್ನ ಜಾತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ "ನಾನು ಕೀಳುಜಾತಿಯವನು, ನನ್ನ ಹತ್ತಿರ ಬರಬೇಡಿ" ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಚೋಳರಾಜನು ನೀಡುವ ಉತ್ತರ ಹರಿಹರನ ವೈಚಾರಿಕತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. "ಶಿವನು ಒಲಿದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಜಾತಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಜಾತಿ ಯಾವುದು? ನಿನ್ನ ಪಾದರಕ್ಷೆಯ ಧೂಳಿಗೆ ನನ್ನ ಈ ಕಿರೀಟ ಸಮಾನ" ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ರಾಜ. ಇಲ್ಲಿ ಹರಿಹರನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಶ್ರೇಣೀಕರಣವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಮೌಲ್ಯಗಳು:

ಈ ರಗಳೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಹರನು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ:

೧. ಭಕ್ತನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಜಾತಿ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
೨. ಭಕ್ತಿಯ ಪಥದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವವನು ಮಾತ್ರ ನಿಜವಾದ 'ಸತ್ಕುಲ ಪ್ರಸೂತ'.

ಉಪಸಂಹಾರ:

ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕ್ರೌರ್ಯಕ್ಕೆ ಭಕ್ತಿಯೇ ಮದ್ದು ಎಂದು ಸಾರುವ ಈ ರಗಳೆಯು, ಇಂದಿಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಯು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಬೆಸೆಯಬೇಕೇ ಹೊರತು ಒಡೆಯಬಾರದು ಎಂಬುದು ಹರಿಹರನ ಆಶಯವಾಗಿದೆ.

ಒಂದು ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು:

ಪ್ರ ೧. 'ದೇವದೇವನೊಲ್ದನ ಕುಲಂ ಸತ್ಕುಲಂ' ರಗಳೆಯ ಕರ್ತೃ ಯಾರು?

 ಉತ್ತರ: ಹರಿಹರ (ರಗಳೆಯ ಕವಿ).

ಪ್ರ ೨. ಹರಿಹರನು ಯಾವ ದೇಶವನ್ನು ಶಿವನ ಶಯ್ಯೆ (ಹಾಸಿಗೆ) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ?

 ಉತ್ತರ: ಚೋಳದೇಶವನ್ನು.

ಪ್ರ ೩. ಚೋಳದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನ ಹೆಸರೇನು?

ಉತ್ತರ: ಕರಿಕಾಲ ಚೋಳ.

ಪ್ರ ೪. ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಯಕ ಯಾವುದು?

 ಉತ್ತರ: ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹುಲ್ಲು ತರುವ ಕಾಯಕ (ಕಂಪಣದ ಹುಲ್ಲ ಕಾಯಕ).

ಪ್ರ ೫. ಹರಿಹರನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಗುಪ್ತ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾನೆ?

 ಉತ್ತರ: ಎಳ್ಳಿನೊಳಗಿನ ಎಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆಯೊಳಗಿನ ಅಗ್ನಿಗೆ.

ಪ್ರ ೬. ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ತಾನು ತಂದ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಯಾರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು?

 ಉತ್ತರ: ರಾಜನ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವ ಶಿವನಿಗೆ.

ಪ್ರ ೭. ಶಿವನು ಯಾರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಬಲಿಯನ್ನು ಸವಿದನು?

 ಉತ್ತರ: ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ.

ಪ್ರ ೮. ಚೋಳರಾಜನು ಶಿವನಿಗೆ ಎಂತಹ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೈವೇದ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಿದನು?

 ಉತ್ತರ: ಮುನ್ನೂರು ಹೊನ್ನ ಹರಿವಾಣಗಳಲ್ಲಿ (ಬಂಗಾರದ ತಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ).

ಪ್ರ ೯. ಶಿವನು ರಾಜನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲು ಕಾರಣವೇನು?

 ಉತ್ತರ: ತಾನು ಆಗಲೇ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಜೊತೆ ಉಂಡು ಹಸಿವು ಇಂಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ.

ಪ್ರ ೧೦. "ದೇವದೇವನೊಲ್ದನ ಕುಲಂ ಸತ್ಕುಲಂ" - ಈ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವೇನು?

 ಉತ್ತರ: ದೇವರಿಗೆ ಯಾರು ಪ್ರಿಯರೋ ಅವರ ಜಾತಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು.

ಪ್ರ ೧೧. ರಾಜನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಮನೆಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದನು?

 ಉತ್ತರ: ಅಹಂಕಾರ ಬಿಟ್ಟು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದನು.

ಪ್ರ ೧೨. ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಏನೆಂದು ಗಾಬರಿಯಾದನು?

 ಉತ್ತರ: "ನಾನು ಭಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ನನ್ನ ಬದುಕು ಏನಾಗುವುದು?" ಎಂದು ಸಂಕೋಚಪಟ್ಟನು.

ಪ್ರ ೧೩. ಚೋಳರಾಜನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಪಾದರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದನು?

 ಉತ್ತರ: ತನ್ನ ಶಿರಕ್ಕೆ (ತಲೆಗೆ) ಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಪ್ರ ೧೪. ಚೆನ್ನಯ್ಯನು ಶಿವಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಅಲಂಕರಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಹೂವುಗಳು ಯಾವುವು?

 ಉತ್ತರ: ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಸಂಪಿಗೆ, ಸಂಪಿಗೆ, ಪಚ್ಚೆ, ಪಡ್ಡಳಿ ಮುಂತಾದವು.

ಪ್ರ ೧೫. ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಪತ್ನಿಯು ಶಿವನಿಗೆ ಏನನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಳು?

 ಉತ್ತರ: ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಅಂಬಲಿ/ಬೋನವನ್ನು.

ಪ್ರ ೧೬. ಹರಿಹರನ ರಗಳೆಗಳು ಯಾವ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿವೆ?

 ಉತ್ತರ: ರಗಳೆ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಲಲಿತ ರಗಳೆ).

ಪ್ರ ೧೭. ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು "ನಿಧಾನದ ತೆರದೆ" ಎಂದು ಹರಿಹರ ಏಕೆ ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ?

 ಉತ್ತರ: ಭೂಮಿಯೊಳಗಿನ ಗುಪ್ತ ನಿಧಿಯಂತೆ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಭಕ್ತಿ ಯಾರಿಗೂ ಕಾಣದಂತೆ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿತ್ತು.

ಪ್ರ ೧೮. ರಾಜನು ಚೆನ್ನಯ್ಯನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗೌರವಿಸಿದನು?

 ಉತ್ತರ: ಚೆನ್ನಯ್ಯನನ್ನು ಆನೆಯ (ಗಜಮಸ್ತಕ) ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿದನು.

ಪ್ರ ೧೯. ಈ ರಗಳೆಯ ಮುಖ್ಯ ಆಶಯವೇನು

ಉತ್ತರ: ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಪಾರಮ್ಯವನ್ನು ಸಾರುವುದು.

ಪ್ರ ೨೦. ಶಿವನು ರಾಜನಿಗೆ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ ಒಂದು ಮಾತು ಯಾವುದು?

 ಉತ್ತರ: "ನಾನು ಮಾದರ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಜೊತೆ ಕುಳಿತು ಉಂಡೆನು" ಎಂಬುದು ಶಿವನು ರಾಜನಿಗೆ ಚೆನ್ನಯ್ಯನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ  ಮಾತು.

                                   ಕುವೆಂಪು ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾಶನ,

                                          ಸಂಸ್ಥಾಪಕ,

                               ಲೋಕಯ್ಯ ಕಾಡದೇವರಮಠ