ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ನಡೆದು ಬಂದ ದಾರಿ
1. ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ: ಒಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪರಿಚಯ
G-YNRTS28FN9
ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯು (Indian Poetics) ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶಾ ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿರುವ ಇದು, "ಕಾವ್ಯ ಎಂದರೇನು?", "ಅದರ ಆತ್ಮ ಯಾವುದು?" ಮತ್ತು "ಅದು ಓದುಗರಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ?" ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತದೆ.
ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಗುರುತಿಸಬಹುದು:
೧. ಮೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥಗಳು
ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಉಗಮವು ಭರತಮುನಿಯ 'ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ'ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ನಾಟಕವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ರಸ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
೨. ಪ್ರಮುಖ ವಿವಿಧ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಅಥವಾ ಪಂಥಗಳು (Schools of Thought)
ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಆತ್ಮವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಎಂಟು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಭರತಮುನಿಯ 'ರಸ ಪಂಥ'ವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದುದಾಗಿದ್ದು, ಕಾವ್ಯದ ಓದಿನಿಂದ ಲಭಿಸುವ ಪರಮಾನಂದವೇ 'ರಸ' ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವ ಉಪಮೆ ಮತ್ತು ರೂಪಕಗಳಂತಹ ಆಭರಣಗಳೇ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ಭಾಮಹ ಮತ್ತು ದಂಡಿ ತಮ್ಮ 'ಅಲಂಕಾರ ಸಿದ್ದಾಂತ'ದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಿದರೆ, ವಾಮನನು 'ರೀತಿ ಸಿದ್ದಾಂತ'ವನ್ನು ಮಂಡಿಸಿ, 'ವಿಶಿಷ್ಟ ಪದರಚನೆ' ಅಥವಾ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿಯೇ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದನು. ಆನಂದವರ್ಧನನು 'ಧ್ವನಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ'ದ ಮೂಲಕ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ನೇರ ಅರ್ಥಕ್ಕಿಂತ (ವಾಚ್ಯಾರ್ಥ) ಸುಪ್ತವಾಗಿರುವ ವ್ಯಂಗ್ಯಾರ್ಥವೇ ಅಥವಾ ಧ್ವನಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಎಂದು ಸಾರಿದನು.
ಇದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕುಂತಕನು ತನ್ನ 'ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ'ದ ಮೂಲಕ ಮಾತು ಹೇಳುವ ಸೊಗಸಾದ ಅಥವಾ ವಕ್ರವಾದ ಕ್ರಮವೇ ಕಾವ್ಯದ ಜೀವಾಳ ಎಂದಿದ್ದಾನೆ. ಕಾವ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯವು ಅದರ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಅಳವಡಿಕೆಯಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನು 'ಔಚಿತ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ'ದ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾವ್ಯದ ಬಲವು ಓಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾದದಂತಹ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ದಂಡಿ ಮತ್ತು ವಾಮನರು 'ಗುಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ'ವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಇನ್ನುಳಿದಂತೆ, ಕಾವ್ಯದ ಅರ್ಥವು ತರ್ಕ ಅಥವಾ ಊಹೆಯ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ನಿಲುವನ್ನು ಮಹಿಮಭಟ್ಟನು 'ಅನುಮಾನ ಪಂಥ'ದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎಂಟು ಪಂಥಗಳು ಭಾರತೀಯ ವಿಮರ್ಶಾ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸಿವೆ.
೩. ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು
ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ಇದು ಭಾರತೀಯ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಯುತ ಭಾಗ. ಶೃಂಗಾರ, ಹಾಸ್ಯ, ಕರುಣ, ರೌದ್ರ, ವೀರ, ಭಯಾನಕ, ಬೀಭತ್ಸ, ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ಶಾಂತ ಎಂಬ 'ನವರಸ'ಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾವ್ಯವು ಸಹೃದಯನಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರತಿಭೆ: ಒಬ್ಬ ಕವಿ ಕವಿತೆ ಬರೆಯಲು ಬೇಕಾದ ಮೂಲಭೂತ ಶಕ್ತಿ. ಇದನ್ನು "ಅಪೂರ್ವ ವಸ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ಕ್ಷಮಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ" ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಹೃದಯ: ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದಿ ಅದರ ರಸವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವ ಓದುಗ ಅಥವಾ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ.
೪. ಕಾವ್ಯದ ಉದ್ದೇಶ (ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನ)
ಪ್ರಾಚೀನ ಮೀಮಾಂಸಕರು ಕಾವ್ಯದಿಂದ ಆರು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ:
1. ಯಶಸ್ಸು (ಕೀರ್ತಿ)
2. ಅರ್ಥ (ಧನ ಸಂಪಾದನೆ)
3. ವ್ಯವಹಾರ ಜ್ಞಾನ (ಲೋಕ ವ್ಯವಹಾರ ತಿಳಿಯುವುದು)
4. ಅಶಿವ ನಿವಾರಣೆ (ಕೇಡು ದೂರವಾಗುವುದು)
5. ಸದ್ಯಃ ಪರನಿವೃತ್ತಿ (ತಕ್ಷಣದ ಪರಮಾನಂದ - ಇದು ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ)
6. ಕಾಂತಾಸಮ್ಮಿತ ಉಪದೇಶ (ಪತ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹಿತವಚನ ಹೇಳುವುದು)
ಉಪಸಂಹಾರ
ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯು ಕೇವಲ ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಲಭ್ಯ ಗ್ರಂಥವಾದ 'ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ' ದ ಮೇಲೆಯೂ ಗಾಢವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. ಇಂದು ನಾವು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವಾಗ ಬಳಸುವ 'ಧ್ವನಿ' ಅಥವಾ 'ರಸ' ಎಂಬ ಪದಗಳು ಈ ಶ್ರೀಮಂತ ಪರಂಪರೆಯ ಕೊಡುಗೆಗಳಾಗಿವೆ.
ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ಉಗಮ ಮತ್ತು ವಿಕಾಸ
ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಆದಿಕಾವ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ರೂಢಿ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ವೇದಗಳ ಸೂಕ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಾವ್ಯದ ಅಂಶಗಳಿದ್ದವು. ಲೌಕಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕವಿಗಳಿದ್ದಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಊಹೆಯಿದೆ. ಪತಂಜಲಿಯ ಕಾಲಕ್ಕಾಗಲೇ ವಾರರುಚ ಕಾವ್ಯದ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪತಂಜಲಿ ಅನೇಕ ಕಾವ್ಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯ
ಕಾವ್ಯ ರಚನೆ ಪ್ರಾಚೀನವಾದರೂ, ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ತಡವಾಗಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿತು. ವೇದದ ಷಡಂಗಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಚತುರ್ದಶ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಇದರ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. ರಾಜಶೇಖರನ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶಿವನೇ ಪ್ರಣೀತಗೊಳಿಸಿದನು. ಶಿವನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಕಾವ್ಯಪುರುಷನಿಗೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ವಿವಿಧ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಭಾಗಗಳು ಹರಿದು ಬಂದವು ಎಂದು ಪುರಾಣ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕಥೆಯಿದೆ.
ರಾಜಶೇಖರನ 'ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ' ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ವಿವರವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ:
೧. ಭರತ - ನಾಟಕ (ರೂಪಕ):
ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ನಾಟಕ ಅಥವಾ ರೂಪಕಗಳ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಭರತ ಮುನಿಗೆ ವಹಿಸಲಾಯಿತು. ಭರತ ಮುನಿಯ 'ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ'ವು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ನಾಟಕ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ಅಭಿನಯ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಳ ಸಂಗಮ ಎಂಬುದು ಇವನ ಸಿದ್ಧಾಂತ.
೨. ನಂದಿಕೇಶ್ವರ - ರಸ:
ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ 'ರಸ' ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೂಲ ಪ್ರವರ್ತಕ ನಂದಿಕೇಶ್ವರ ಎಂದು ರಾಜಶೇಖರ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದಿದಾಗ ಅಥವಾ ನಾಟಕವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಸಹೃದಯನಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಆನಂದವೇ ರಸ. ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೂ ರಸದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದ್ದರೂ, ನಂದಿಕೇಶ್ವರನು ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರೂಪ ನೀಡಿದನೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
೩. ಧಿಷಣ - ದೋಷಪ್ರಕರಣ:
ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನಿರಬಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದೇ ದೋಷಪ್ರಕರಣ. ಕಾವ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಭಂಗ ತರುವ ಶಬ್ದ ಅಥವಾ ಅರ್ಥದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು 'ದೋಷ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಧಿಷಣ (ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು) ಎಂಬುವವರು ಶಾಸ್ತ್ರಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
೪. ಉಪಮನ್ಯು - ಗುಣ:
ದೋಷಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದೇ 'ಗುಣ'. ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತರುವ ಓಜಸ್ಸು, ಪ್ರಸಾದ, ಮಾಧುರ್ಯದಂತಹ ಅಂಶಗಳನ್ನು 'ಗುಣ'ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಉಪಮನ್ಯು ಎಂಬ ಆಚಾರ್ಯರು ಮಾಡಿದರು ಎಂಬುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ.
೫. ವಿವಿಧ ಋಷಿಗಳು - ಅಲಂಕಾರ:
ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪ ಕೊಡುವ ಉಪಮೆ, ರೂಪಕ, ಅನುಪ್ರಾಸಗಳಂತಹ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಋಷಿಗಳು ಸವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ:
* ಯಮಕ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕವಿತೆ: ಪ್ರಚೇತಾಯನ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಾಂಗದ.
* ಶಬ್ದಶ್ಲೇಷ:* ಶೇಷ.
* ಉಪಮೆ (ಹೋಲಿಕೆ): ಔಪಕಾಯನ.
* ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ: ಪರಾಶರ.
ಐತಿಹಾಸಿಕತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ:
ಈ ಮೇಲಿನ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಭರತ ಮತ್ತು ನಂದಿಕೇಶ್ವರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದವರು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಯಾರೂ ಎನ್ನುವುದು ಇಂದಿಗೂ ನಿಗೂಢ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ 'ಶಬ್ದಶ್ಲೇಷ' ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು 'ಶೇಷ' ಎಂಬುವವರು ಬರೆದರು ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಾಸಕ್ಕಾಗಿ (ಶೇಷ-ಶ್ಲೇಷ) ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಅನುಮಾನವಿದೆ.
ಆದರೂ, ಈ ಕಥೆಯು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರವು ಎಷ್ಟು ಬೃಹತ್ತಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗಕ್ಕೂ (ರಸ, ಗುಣ, ದೋಷ, ಅಲಂಕಾರ) ವಿದ್ವಾಂಸರು ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಶಾಸ್ತ್ರವು ದೈವಿಕ ಮೂಲದಿಂದ ಬಂದು, ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ಒಡೆದು ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಇಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟಾರೆ, ಈ ಕಥೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕತೆ ಸಂಶಯಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದರೂ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿವಿಧ ಅಂಗಗಳು ಬೆಳೆದುಬಂದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ
ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಇತರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಕಿರಿಯದಾದರೂ, ಇದು ಜ್ಞಾನದ ಆಳದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹಳೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಹೊಸ ಪ್ರಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಕಳೆ ಇತ್ತು. ಈ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಸ್ವತಃ ಕವಿಗಳಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಬರಹಗಳು ರಸವತ್ತಾಗಿವೆ.
ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಬಂಧ
ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಾಟಕ (ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯ) ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯ (ಶ್ರವ್ಯಕಾವ್ಯ) ಎಂಬ ಎರಡು ಭಿನ್ನ ಶಾಖೆಗಳಿದ್ದವು. ನಾಟಕವು ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಭಿನಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕಲೆಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ, ನಾಟಕದ ಜೀವಾಳವಾದ ರಸವು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸತ್ಯದ ಅರಿವಾಯಿತು. ಇದು ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು.
ಸೌಂದರ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆ
ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯ ದರ್ಶನ, ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯದ ರಮಣೀಯತೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನೇ ಅಲಂಕಾರಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಮೊದಮೊದಲು ಶಬ್ದಾರ್ಥಗಳ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದ್ದರೂ, ನಂತರ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ ಅಥವಾ ತಿರುಳು ಬೇರೆಯೇ ಇದೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಮೂಡಿತು. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯದಿದ್ದರೂ, ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲೇ ಅದು ಅಡಕವಾಗಿದೆ.
ಕಾವ್ಯ ಸಿದ್ದಾಂತಗಳು
ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ ಅಥವಾ ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯ ಯಾವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲು ಏಳು ಪ್ರಮುಖ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಪಂಥಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು 'ಕಾವ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಏಳು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ:
೧. ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Rasa Theory): ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರವರ್ತಕ ಭರತಮುನಿ. ಆತನ 'ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ' ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಮಹತ್ವದ ಗ್ರಂಥ.
ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರ: ಕಾವ್ಯದ ಓದಿನಿಂದ ಅಥವಾ ನಾಟಕದ ವೀಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಓದುಗನಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತವಾಗುವ ಆನಂದವೇ 'ರಸ'. ಭರತಮುನಿಯ ಪ್ರಕಾರ "ರಸವಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ".
೨. ಅಲಂಕಾರ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Alankara Theory): ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರವರ್ತಕರು ಭಾಮಹ ಮತ್ತು ದಂಡಿ.
ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರ: ಒಬ್ಬ ಸುಂದರಿ ಒಡವೆಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ, ರೂಪಕಗಳಂತಹ ಅಲಂಕಾರಗಳೇ ಸೌಂದರ್ಯ ತರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಇವರ ವಾದ.
೩. ರೀತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Riti
Theory): ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರವರ್ತಕ ವಾಮನ.
ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರ: "ರೀತಿರಾತ್ಮಾ ಕಾವ್ಯಸ್ಯ" (ರೀತಿಯೇ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ). ಅಂದರೆ, ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಪದರಚನೆ ಅಥವಾ ಬರವಣಿಗೆಯ ಶೈಲಿಯೇ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಣವಿದ್ದಂತೆ.
೪. ಧ್ವನಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Dhvani Theory): ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ
ಪ್ರವರ್ತಕ ಆನಂದವರ್ಧನ.
ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರ: ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಗಳ ನೇರ ಅರ್ಥಕ್ಕಿಂತ (ವಾಚ್ಯಾರ್ಥ), ಅವು ಸೂಚಿಸುವ ಅಂತರಾರ್ಥ ಅಥವಾ ವ್ಯಂಗ್ಯಾರ್ಥವೇ (ಧ್ವನಿ) ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು.
೫. ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Vakrokti Theory): ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರವರ್ತಕ ಕುಂತಕ.
ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರ: ಸಾದಾ ಮಾತನ್ನು ಚಮತ್ಕಾರಿಕವಾಗಿ ಅಥವಾ ಓರೆಹೊರೆಯಾಗಿ (ಸೊಗಸಾಗಿ) ಹೇಳುವುದೇ ಕಾವ್ಯದ ಜೀವಾಳ. ಲೌಕಿಕ ಭಾಷೆಗಿಂತ ಕಾವ್ಯ ಭಾಷೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಇದರ ಆಶಯ.
೬. ಔಚಿತ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Auchitya Theory): ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರವರ್ತಕ ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರ.
ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರ: ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳು (ರಸ, ಅಲಂಕಾರ, ರೀತಿ) ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ, ಅಂದರೆ ಆಯಾ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ 'ಸೂಕ್ತವಾಗಿ' ಇರಬೇಕು. ಈ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನೇ 'ಔಚಿತ್ಯ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
೭. ಗುಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ (Guna Theory:): ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರವರ್ತಕರು ದಂಡಿ ಮತ್ತು ವಾಮನ.
ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರ: ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಓಜಸ್ಸು (ಶಕ್ತಿ), ಪ್ರಸಾದ (ಸ್ಪಷ್ಟತೆ) ಮತ್ತು ಮಾಧುರ್ಯದಂತಹ ಗುಣಗಳಿರಬೇಕು. ಇವು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಆಂತರಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಈ ಏಳು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಕಾವ್ಯದ ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಳೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ದಾರಿದೀಪಗಳಾಗಿವೆ. ಎಂಟು ಕಾವ್ಯಸಿದ್ದಾಂತಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗುವುದು.
ಕಾವ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ
ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯಲ್ಲಿ 'ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತ'ವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಕಾವ್ಯ ಅಥವಾ ನಾಟಕದ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಓದುಗನಿಗೆ ಅಥವಾ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೂಲ ಆಶಯ.
ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ:
೧. ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೂಲ (Origin)
ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರವರ್ತಕ **ಭರತಮುನಿ**. ಇವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿ 'ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ'ದಲ್ಲಿ ರಸದ ಬಗ್ಗೆ ಸುದೀರ್ಘವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭರತನ ಪ್ರಕಾರ "ರಸವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಅರ್ಥವು ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ" (ನಹಿ ರಸಾದೃತೆ ಕಶ್ಚಿದರ್ಥಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ).
೨. ರಸ ಸೂತ್ರ (The Rasa Formula)
ಭರತಮುನಿಯು ರಸ ಹೇಗೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂತ್ರವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ:
"ವಿಭಾವಾನುಭಾವ ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಸಂಯೋಗಾದ್ರಸ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ"
ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ರಸದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ:
1. ಸ್ಥಾಯೀ ಭಾವ: ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ತವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಮೂಲ ಭಾವನೆಗಳು (ಉದಾ: ಪ್ರೀತಿ, ಸಿಟ್ಟು, ಭಯ). ಇವು ರಸವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವ ಕಚ್ಚಾ ಪದಾರ್ಥಗಳು.
2. ವಿಭಾವ: ರಸ ಹುಟ್ಟಲು ಕಾರಣವಾಗುವ ಅಂಶಗಳು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧ:
* ಆಲಂಬನ ವಿಭಾವ: ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ಭಾವನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೋ ಅವರು (ಉದಾ: ನಾಯಕ-ನಾಯಕಿ).
* ಉದ್ದೀಪನ ವಿಭಾವ: ಭಾವನೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುವ ಪರಿಸರ (ಉದಾ: ಹುಣ್ಣಿಮೆ ರಾತ್ರಿ, ತಂಗಾಳಿ).
3. ಅನುಭಾವ: ಭಾವನೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳು (ಉದಾ: ಕಣ್ಣೀರು ಬರುವುದು, ಮೈ ನಡುಗುವುದು, ನಗು).
4. ವ್ಯಭಿಚಾರಿ (ಸಂಚಾರಿ) ಭಾವ: ಇವು ನೀರಿನ ಗುಳ್ಳೆಗಳಂತೆ ಬಂದು ಹೋಗುವ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಭಾವನೆಗಳು (ಉದಾ: ನಾಚಿಕೆ, ಹಸಿವು, ಆತಂಕ). ಇವು ಸ್ಥಾಯೀ ಭಾವವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.
೩. ನವರಸಗಳು (The Nine Rasas)
ಭರತನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ರಸಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೂ, ನಂತರ ಶಾಂತ' ರಸ ಸೇರಿ ಒಂಬತ್ತು ರಸಗಳಾದವು.
* ಶೃಂಗಾರ, ಹಾಸ್ಯ, ಕರುಣ, ರೌದ್ರ, ವೀರ, ಭಯಾನಕ, ಬೀಭತ್ಸ, ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ಶಾಂತ.
೪. ರಸ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು
ಭರತಮುನಿಯ ಸೂತ್ರಕ್ಕೆ ನಂತರದ ಕಾಲದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ವಿಭಿನ್ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ:
1. ಭಟ್ಟ ಲೋಲ್ಲಟ (ಉತ್ಪತ್ತಿವಾದ): ರಸವು ಮೂಲ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ (ರಾಮ-ಸೀತೆ) ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.
2. ಶಂಕುಕ (ಅನುಮಿತಿವಾದ): ಪ್ರೇಕ್ಷಕನು ನಟನ ಅಭಿನಯವನ್ನು ನೋಡಿ ರಸವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ (ತರ್ಕ).
3. ಭಟ್ಟನಾಯಕ (ಭುಕ್ತಿವಾದ): ಸಾಧಾರಣೀಕರಣದ ಮೂಲಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನು ರಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
4. ಅಭಿನವಗುಪ್ತ (ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿವಾದ): ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಾನ್ಯವಾದ ವಾದ. ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಸುಪ್ತವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಾಯೀ ಭಾವಗಳು ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ 'ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ'ಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನೇ 'ರಸಧ್ವನಿ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
೫. ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮಹತ್ವ
* ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆ: ಇದು ಯಾವುದೇ ಜಾತಿ, ಮತ ಅಥವಾ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
* ಸಾಧಾರಣೀಕರಣ: ಕಾವ್ಯದ ಓದಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಓದುಗನು ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖ-ದುಮ್ಮಾನಗಳನ್ನು ಮರೆತು, ಕಾವ್ಯದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು 'ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ ಸಹೋದರ' (ದೈವಿಕ ಆನಂದಕ್ಕೆ ಸಮಾನ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.
ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಆಳವನ್ನು ಅರಿಯಲು ನಾವು ಭರತಮುನಿಯ ನಂತರ ಬಂದ ವಿಮರ್ಶಕರು ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೆಳೆಸಿದರು ಮತ್ತು ರಸವು ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ರಸದ ಕುರಿತಾದ ಕೆಲವು ಗಹನವಾದ ವಿಚಾರಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:
೧. ರಸ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಯ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು
ಭರತಮುನಿಯ 'ರಸ ಸೂತ್ರ'ವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾಲ್ಕು ಜನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ರಸವು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ:
1. ಭಟ್ಟ ಲೋಲ್ಲಟ (ಉತ್ಪತ್ತಿವಾದ): ರಸವು ಮೂಲ ನಾಯಕನಲ್ಲಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ) ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ನಟನು ತನ್ನ ನಟನೆಯ ಮೂಲಕ ಆ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
2. ಶ್ರೀ ಶಂಕುಕ (ಅನುಮಿತಿವಾದ): ಇದು ಚಿತ್ರ-ತುರಂಗ ನ್ಯಾಯದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿನ ಕುದುರೆಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದು ಕುದುರೆಯೇ ಎಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಟನ ಅಭಿನಯ ನೋಡಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನು ರಸವನ್ನು ತರ್ಕದ ಮೂಲಕ ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.
3. ಭಟ್ಟನಾಯಕ (ಭುಕ್ತಿವಾದ): ಇದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ಹಂತ. ಇಲ್ಲಿ 'ಸಾಧಾರಣೀಕರಣ' ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾವ್ಯದ ಓದಿನಿಂದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಮರೆಯಾಗಿ, ಭಾವನೆಗಳು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗುತ್ತವೆ (Universalization). ಆಗ ರಸವು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಅಭಿನವಗುಪ್ತ (ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿವಾದ): ಇದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಒಪ್ಪಿತವಾದ ವಾದ. ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಇರುವ ಸ್ಥಾಯೀಭಾವಗಳು ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ 'ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ'ಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನೇ ರಸಾನುಭವ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
೨. ರಸ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ (ರಸೋ ವೈ ಸಃ)
ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ "ರಸೋ ವೈ ಸಃ" (ಅವನೇ ರಸ ಸ್ವರೂಪಿ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಸಾನುಭವವನ್ನು 'ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ ಸಹೋದರ' ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಕಾರಣಗಳೆಂದರೆ:
* ತನ್ಮಯತೆ: ರಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಾಗ ಮನುಷ್ಯ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೇ ಮರೆತು ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ.
* ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ: ದೀಪವು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಹೇಗೆ ಬೆಳಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ರಸವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಹೊಳೆಯುವ ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಜ್ಯೋತಿಯಂತೆ.
* ಲೌಕಿಕದ ಆಚೆ: ಇದು ಹಸಿವು, ನೀರಡಿಕೆಯಂತಹ ಶಾರೀರಿಕ ಸುಖವಲ್ಲ; ಇದು ಅಧ್ಯಾತ್ಮದಂತೆ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಮಾನಸಿಕ ತೃಪ್ತಿ.
೩. ಕಾವ್ಯದ ವಿವಿಧ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ರಸದ ಸ್ಥಾನ
ರಸವು ಕಾವ್ಯದ ಇತರ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೀಮಾಂಸಕರು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ:
* ರಸ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರ: ಅಲಂಕಾರಗಳು ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಆಭರಣಗಳಿದ್ದಂತೆ, ಆದರೆ ರಸವು ದೇಹದ ಒಳಗಿರುವ 'ಜೀವ'ವಿದ್ದಂತೆ.
* ರಸ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ: ಆನಂದವರ್ಧನನ ಪ್ರಕಾರ, ಕಾವ್ಯದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ರೂಪವೆಂದರೆ 'ರಸಧ್ವನಿ'. ಅಂದರೆ, ಶಬ್ದಗಳ ನೇರ ಅರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ಅವುಗಳಿಂದ ಹೊಮ್ಮುವ 'ರಸ'ವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ.
* ರಸ ಮತ್ತು ಔಚಿತ್ಯ: ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನ ಪ್ರಕಾರ, ರಸವು ಕೆಡಬಾರದು ಎಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ 'ಔಚಿತ್ಯ' (ಸರಿಯಾದ ಬಳಕೆ) ಇರಬೇಕು. ವೀರ ರಸದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿದರೆ ರಸಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ.
೪. ರಸ ವಿಘ್ನಗಳು (ಅಡ್ಡಿಗಳು)
ರಸಾನುಭವಕ್ಕೆ ಏಳು ರೀತಿಯ ಅಡ್ಡಿಗಳು ಉಂಟಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ:
1. ಸಂಭಾವನಾ ವಿರಹ: ಕಥೆ ಅಥವಾ ಸನ್ನಿವೇಶ ಅಸಂಭವ ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುವುದು.
2. ಸ್ವಗತ-ಪರಗತ ದೇಶಕಾಲ ವಿಶೇಷಾವೇಶ: ಸನ್ನಿವೇಶವು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು ಎಂದು ಅನಿಸುವುದು (ಸಾಧಾರಣೀಕರಣವಾಗದಿರುವುದು).
3. ನಿಜ ಸುಖಾದಿವಿವಶತೆ: ಓದುಗ ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖ ಅಥವಾ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದು.
4. ಪ್ರತೀತ್ಯುಪಾಯ ವೈಕಲ್ಯ: ಅಭಿನಯ ಅಥವಾ ವರ್ಣನೆ ಸರಿಯಾಗಿಲ್ಲದಿರುವುದು.
5. ಸ್ಫುಟತ್ವ ಅಭಾವ: ಭಾವನೆಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗದಿರುವುದು.
6. ಅಪ್ರಧಾನತೆ: ರಸಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು.
7. ಸಂಶಯ ಯೋಗ: ಇದು ಯಾವ ರಸ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುವುದು.
೫. ರಸದ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿನ ವೈವಿಧ್ಯ
ಕೆಲವು ಮೀಮಾಂಸಕರು ಒಂದೊಂದು ರಸವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ:
* ಭವಭೂತಿ: "ಏಕೋ ರಸಃ ಕರುಣ ಏವ" - ಕರುಣ ರಸವೊಂದೇ ಮೂಲ ರಸ, ಮಿಕ್ಕವೆಲ್ಲ ಅದರ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಎಂದಿದ್ದಾನೆ.
* ಭೋಜರಾಜ:ಶೃಂಗಾರ ರಸವೇ ಎಲ್ಲ ರಸಗಳ ರಾಜ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾನೆ (ಶೃಂಗಾರ ಪ್ರಕಾಶ).
* ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ: ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಕೇವಲ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಯ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲ; ದು ಮನುಷ್ಯನ ಭಾವಲೋಕದ ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಧ್ಯಯನವಾಗಿದೆ. ಅದು ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಕುಚಿತ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ವಿಶ್ವಮಾನವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.
ಅಧ್ಯಾಯ 1: ಕಾವ್ಯಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಕಾವ್ಯ ಲಕ್ಷಣ (The Nature of Poetry)
ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮಿಮಾಂಸಯಲ್ಲಿ 'ಕಾವ್ಯಸ್ವರೂಪ' ಎನ್ನುವುದು ಕಾವ್ಯದ ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ಕಾವ್ಯ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಪದಗಳ ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಭಾವನೆ, ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ.
ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸಲು ಹಲವಾರು ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಕ್ರಮಗಳು ಕಲೆಯ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತವೆ. ಅವೆಂದರೆ :
* ಗ್ರಂಥ: ವಿಷಯವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ 'ಶಬ್ದಗಳ' ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು.
* ನಾಟ್ಯ: ಭಾವಗಳನ್ನು 'ಅಭಿನಯದ' ಮೂಲಕ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು.
* ಚಿತ್ರಕಲೆ: ಭಾವನೆಗಳನ್ನು 'ರೇಖೆ ಮತ್ತು ವರ್ಣ'ಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರಿಸುವುದು.
* ಶಿಲ್ಪಕಲೆ: ಕಲ್ಲು, ಮರ ಅಥವಾ ಲೋಹಗಳಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತನೆಯ ಮೂಲಕ ರೂಪಿಸುವುದು.
ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ
ಶಬ್ದರೂಪದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಅವೆಂದರೆ ಕಾವ್ಯ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರ. ಈ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿವರಿಸಬಹುದು:
ಶಬ್ದರೂಪದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಎರಡು ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇವುಗಳ ನಡುವಿನ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ತಲುಪುವ ರೀತಿ. ಕಾವ್ಯ ಅಥವಾ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪರಮ ಗುರಿ ಓದುಗನಿಗೆ 'ಆನಂದ'ವನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿದ್ದರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ (ವೇದ, ವಿಜ್ಞಾನ ಇತ್ಯಾದಿ) ಮುಖ್ಯೋದ್ದೇಶ 'ತತ್ತ್ವ ವಿವರಣೆ' ಅಥವಾ 'ನಿಖರವಾದ ಜ್ಞಾನ'ವನ್ನು ಪಸರಿಸುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾವ್ಯವು ಮೂಲತಃ 'ರಸಾತ್ಮಕ'ವಾದುದು ಮತ್ತು ಅದು ನೇರವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ 'ಹೃದಯಕ್ಕೆ' ಲಗ್ಗೆ ಇಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ 'ಬುದ್ಧಿಗೆ' ಕೆಲಸ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವುದಾದರೆ, ಕಾವ್ಯವು ತನ್ನ ರಮಣೀಯತೆಯಿಂದ 'ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೂ' ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು. ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವು ಕೇವಲ 'ಜ್ಞಾನಾಧಾರಿ'ವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಆಯಾ ವಿಷಯದ ಆಳವಾದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಒಂದೆಡೆ ಭಾವನೆಗಳ ರಸಪಾಕವಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ವಿಚಾರಗಳ ಮಂಥನವಿರುತ್ತದೆ.
* ಗಮನಿಸಿ: ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಂಶಗಳೂ, ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಮಿಳಿತವಾಗಿರಬಹುದು.
* ರಮಣೀಯತೆ ಮತ್ತು ಸುಖದ ವಿಧಗಳು
ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲ ಸೆಲೆ 'ಸುಖ' ಅಥವಾ 'ಆನಂದ'. ಈ ಸುಖವನ್ನು ಎರಡು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು:
1. ಬಾಹ್ಯ ಸುಖ: ಸುಂದರ ರೂಪ, ಸಂಗೀತ, ರುಚಿಯಾದ ಆಹಾರ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ವಾಸನೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಪಡೆಯುವ ಸುಖ.
2. ಆಂತರ ಸುಖ: ಪ್ರೀತಿ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಅದ್ಭುತ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದುವುದು ಅಥವಾ ಕಠಿಣ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದರಿಂದ ಸಿಗುವ ಸುಖ.
3. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸುಖ (ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ): ಇದು ಲೌಕಿಕ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು. ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೊಬ್ಬ ಕಷ್ಟಕಾಲದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮ ಬಿಡದೆ ನಡೆಯುವಾಗ ಅನುಭವಿಸುವ ಸಮಾಧಾನ ಇದರ ಒಂದು ರೂಪ (ಉದಾ: ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ).
ಈ ಎಲ್ಲ ಸುಖಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಂಶವೇ 'ರಮಣೀಯತೆ'. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಅಥವಾ ಕಲ್ಪಿತ ಲೋಕದ ಸುಂದರ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ಓದುಗರಿಗೆ ದಾಟಿಸುವುದೇ ಕಾವ್ಯದ ಕೆಲಸ. ಈ ರಮಣೀಯತೆಯನ್ನು ಅರಿತು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡುವವನೇ 'ಕವಿ', ಅವನ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ 'ಕಾವ್ಯ'.
ವಿವಿಧ ಮೀಮಾಂಸಕರು ನೀಡಿದ ಕಾವ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು
ಕಾವ್ಯವೆಂದರೇನು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಅಲಂಕಾರಿಕರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ:
* ಭರತ: ಇವನು ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ, ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ 'ರಸ'ಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ.
* ಭಾಮಹ: 'ಶಬ್ದಾರ್ಥೌಸಹಿತೌ ಕಾವ್ಯಂ' - ದೋಷವಿಲ್ಲದ, ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ಸಮೂಹವೇ ಕಾವ್ಯ'.
* ದಂಡಿ: ' ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ಯಾವ ಚಿನ್ನ ವ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪದಾವಳೀ| ಕಾವ್ಯಂ ಸ್ಪುರದಲಂಕಾರಂ ಗುಣವದ್ದೋಷ ವರ್ಜಿತಂ - ಇಷ್ಟವಾದ (ಪ್ರಿಯವಾದ) ಅರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪದಗಳ ಸಮೂಹವೇ ಕಾವ್ಯದ ಶರೀರ; 'ಹತ್ತು ಗುಣಗಳೇ' ಅದರ ಪ್ರಾಣ.
* ವಾಮನ: ' ಕಾವ್ಯಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಲಂಕಾರಾತ್... 'ಸೌಂದರ್ಯಮಲಂಕಾರ:' - ಗುಣ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಶಬ್ದಾರ್ಥಗಳೇ ಕಾವ್ಯ. ಕಾವ್ಯವು ಅಲಂಕಾರ ವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲಂಕಾರವೆಂದರೆ ಸೌಂದರ್ಯ ;... 'ರೀತಿ'ಯೇ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ. ಅಥವಾ ಇವನ ಪ್ರಕಾರ 'ರೀತಿ'ಯೇ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ.
* ಹೇಮಚಂದ್ರ: 'ಅದೋಶೌ ಸಗುನೌ ಸಾಲಂಕಾರ್ಔ ಚ ಶಬ್ದಾರ್ತೌ ಕಾವ್ಯಂ, ಗುಣಾಲಂಕಾರ ಸಹಿತೌ ದೋಷವರ್ಜಿತೌ|' _ ಗುಣಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿಯೂ, ದೋಷಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಇರುವ ಶಬ್ದಾರ್ಥಗಳೇ ಕಾವ್ಯ
* ಮಮ್ಮಟ: 'ತದದೋಷ್ಔ ಶಬ್ದಾತೌ ಸುಗುಣಾವನಲಂಕೃತೀ ಪುನ: ಕ್ವಾಪಿ' - ದೋಷಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಗುಣ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿಯೂ ಇರುವ ಶಬ್ದಾರ್ಥಗಳೇ ಕಾವ್ಯ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದು ಕಾವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
* ಆನಂದವರ್ಧನ: 'ಕಾವ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮ ಧ್ವನಿ:'- 'ಧ್ವನಿ'ಯೇ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ, 'ರಸ'ವೇ ಅದರ ಪ್ರಾಣ.
* ಕುಂತಲ: 'ವಕ್ರೋಕ್ತಿ'**ಯಿಂದ (ಚಮತ್ಕಾರದ ಮಾತು) ಕೂಡಿದ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವೇ ಕಾವ್ಯ.
* ವಿಶ್ವನಾಥ: "ವಾಕ್ಯಂ ರಸಾತ್ಮಕಂ ಕಾವ್ಯಂ"- ರಸಯುಕ್ತವಾದ ವಾಕ್ಯವೇ ಕಾವ್ಯ.
* ಜಗನ್ನಾಥ: 'ರಮಣೀಯ'ವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಶಬ್ದವೇ ಕಾವ್ಯ.
ಸಾರಾಂಶ: ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಯಾವ ಬರಹವು ದೋಷವಿಲ್ಲದೆ, ಸುಂದರ ಶಬ್ದ-ಅರ್ಥಗಳ ಮೂಲಕ ಓದುಗನಿಗೆ ರಮಣೀಯವಾದ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆಯೋ ಅದೇ ಕಾವ್ಯ. ಅದು ಕೇವಲ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಮುದ ನೀಡುವ 'ರಸ'ದ ಗಣಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ನಿಮ್ಮ ಲೇಖನವು ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ, ಶರೀರ, ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶಗಳ ಕುರಿತು ಗಹನವಾದ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಲಂಕಾರಿಕರ ವಿಭಿನ್ನ ಮತಗಳನ್ನು ತುಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಕಾವ್ಯದ ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಇಲ್ಲಿದೆ.
ಈ ಪಠ್ಯದ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಬಹುದು:
### **೧. ಕಾವ್ಯದ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ**
* **ಶರೀರ:** ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳೇ ಕಾವ್ಯದ ಶರೀರ. ಸಂಗೀತ, ಚಿತ್ರಕಲೆಗಿಂತ ಕಾವ್ಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದು ಅದರ ಈ 'ಶಬ್ದ' ರೂಪದಿಂದಲೇ.
* **ಆತ್ಮ:** ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ ಯಾವುದು ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವು ವಾದಗಳಿವೆ:
* **ರೀತಿ:** ಕಾವ್ಯದ ಶೈಲಿ ಅಥವಾ ಜೋಡಣೆ.
* **ಗುಣ:** ಮಾಧುರ್ಯ, ಓಜಸ್ಸು ಮುಂತಾದವು.
* **ವಕ್ರೋಕ್ತಿ:** ಕವಿಯ ಬುದ್ಧಿಚಾತುರ್ಯದ ಮಾತು.
* **ಧ್ವನಿ/ರಸ:** ಕಾವ್ಯದಿಂದ ಸ್ಫುರಿಸುವ ಒಳಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಅನುಭವ.
* **ಸಮನ್ವಯ:** ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ **'ರಸ'**ವೇ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮವೆಂದು ಆಧುನಿಕ ಅಲಂಕಾರಿಕರ ಅಭಿಮತ. ರಸವಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯ ಕೇವಲ 'ಚಿತ್ರಕಾವ್ಯ' ಅಥವಾ ಬೊಂಬೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಶೃಂಗಾರದಂತೆ ಪ್ರಾಣಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ.
### **೨. ಉದಾಹರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾವ್ಯತ್ವದ ವಿವರಣೆ**
ಶುಷ್ಕವಾದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಕಾವ್ಯವು ಹೇಗೆ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನೀವು ನೀಡಿದ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸೊಗಸಾಗಿವೆ:
* **ಗುಡುಗು:** ಬರಿ ಶಬ್ದವಲ್ಲ, ಅದು 'ರೋದೋಭಾಗದೊಳ್ ಪೂರ್ಣಿಸಿದ' ಗಂಭೀರ ನಾದ.
* **ನೀರು ಹರಿಯುವುದು:** ಅದು ಕೇವಲ ಚಲನೆಯಲ್ಲ, 'ಮುಕ್ತಾಂಜಲಿಯಂ ಎರಚುತ' ಬರುವ ಜಲವಿಲಾಸ.
* **ಓಡುವ ಜಿಂಕೆ:** ಭಯ ಮತ್ತು ವೇಗವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಕಾವ್ಯದ ಶಕ್ತಿ.
### **೩. ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು (ಹೇತುಗಳು)**
ಒಬ್ಬ ಕವಿಯಾಗಲು ಮೂರು ಅಂಶಗಳು ಮುಖ್ಯ:
1. **ಪ್ರತಿಭೆ:** ಇದು ಜನ್ಮಜಾತವಾದ ಕವಿತಾಶಕ್ತಿ (ಬೀಜದಂತೆ).
2. **ನೈಪುಣ್ಯ:** ಲೋಕಾನುಭವ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ.
3. **ಅಭ್ಯಾಸ:** ಸತತವಾದ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆ.
ಇವುಗಳಲ್ಲಿ **ಪ್ರತಿಭೆ**ಯೇ ಮೂಲ ಕಾರಣವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
### **೪. ಕಾವ್ಯದ ಫಲ (ಪ್ರಯೋಜನ)**
ಪ್ರಾಚೀನರು ಕೀರ್ತಿ, ಧನ, ಉಪದೇಶ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಫಲಗಳೆಂದು ಕರೆದರೂ, ಪಠ್ಯವು **'ಆನಂದ'**ವನ್ನೇ ಪರಮ ಫಲವೆಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ.
> **ವಿಶೇಷ ಗಮನ:** ಕಾವ್ಯವು 'ಉಪದೇಶ' ನೀಡಲೇಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯವು ಹೂವಿನಂತೆ; ಅದರ ಕೆಲಸ ಚೆಲುವಿನಿಂದ ಆನಂದ ನೀಡುವುದು. ಔಷಧಿಯ ಗುಣ (ಉಪದೇಶ) ಇದ್ದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದು, ಆದರೆ ಅದು ಹೂವಿನ (ಕಾವ್ಯದ) ಅನಿವಾರ್ಯ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ.
>
**ಸಾರಾಂಶ:**
ಈ ಬರಹವು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಶಬ್ದಗಳ ಕಸರತ್ತೆಂದು ನೋಡದೆ, ಅದನ್ನು **ರಸ** ಮತ್ತು **ಆನಂದ**ದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ರೀತಿ, ಗುಣ, ಅಲಂಕಾರಗಳು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಬಾಹ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯ ನೀಡಿದರೆ, ರಸವು ಅದಕ್ಕೆ ಜೀವತುಂಬುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಸಾರ.
ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು:
೧. ಕಾವ್ಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಗಳು (Definitions)
ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ:
* ಭಾಮಹ: "ಶಬ್ದಾರ್ಥೌ ಸಹಿತೌ ಕಾವ್ಯಮ್" (ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿರುವುದೇ ಕಾವ್ಯ).
* ವಿಶ್ವನಾಥ: "ವಾಕ್ಯಂ ರಸಾತ್ಮಕಂ ಕಾವ್ಯಮ್" (ರಸಭರಿತವಾದ ವಾಕ್ಯವೇ ಕಾವ್ಯ).
* ವರ್ಡ್ಸ್‌ವರ್ತ್: "ಕಾವ್ಯವು ಪ್ರಬಲವಾದ ಭಾವನೆಗಳ ಸಹಜ ಉಕ್ಕುವಿಕೆ" (Spontaneous overflow of powerful feelings).
೨. ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು
ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವು ಈ ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥೂಲ ಅಂಶಗಳಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ:
ಅಂಶ ವಿವರಣೆ
ಪ್ರತಿಭೆ ಕವಿಯ ಜನ್ಮಜಾತವಾದ ಸೃಜನಶೀಲ ಶಕ್ತಿ. ಇದು ಹೊಸ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ.
ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಲೋಕದ ಅನುಭವ, ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಬಹುಶ್ರುತತ್ವ (ಪಾಂಡಿತ್ಯ).
ಅಭ್ಯಾಸ ನಿರಂತರವಾದ ಬರವಣಿಗೆಯ ಹವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ.
ರಸ ಕಾವ್ಯದ ಓದುಗನಿಗೆ ಸಿಗುವ ಆನಂದ ಅಥವಾ ಅನುಭೂತಿ.
೩. ಕಾವ್ಯದ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ
ಪ್ರಾಚೀನ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಜೀವಂತ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾರೆ:
* ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ: ಇವು ಕಾವ್ಯದ 'ಶರೀರ'.
* ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ರಸ: ಇವು ಕಾವ್ಯದ 'ಆತ್ಮ'
(ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕದ ಪ್ರಕಾರ 'ಧ್ವನಿ' ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮವಾದರೆ, ಹೆಚ್ಚಿನವರು 'ರಸ'ಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ).
* ಅಲಂಕಾರ: ಕಾವ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆಭರಣಗಳು (ಉಪಮೆ, ರೂಪಕ ಇತ್ಯಾದಿ).
* ಗುಣ ಮತ್ತು ರೀತಿ: ಕಾವ್ಯದ ನಡೆಯ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಧುರ್ಯ.
೪. ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
ಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಉಪಕಾರಿಯಾಗಿದೆ:
* ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತು: ಕವಿಗೆ ಕೀರ್ತಿ ತರುತ್ತದೆ.
* ಲೋಕಜ್ಞಾನ: ಬದುಕಿನ ರೀತಿ-ನೀತಿಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ.
* ಆನಂದ: ಓದುಗನಿಗೆ ಪರಮಾನಂದವನ್ನು (ಸದ್ಯಪರನಿವೃತಿ) ನೀಡುತ್ತದೆ.
* ಉಪದೇಶ: ಹಿತವಚನವನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿ (ಕಾಂತಾಸಮ್ಮಿತ ಉಪದೇಶ) ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಸಾರಾಂಶ
ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಯಾವ ಬರವಣಿಗೆಯು ಸತ್ಯವನ್ನು ಸೌಂದರ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸಿ, ಓದುಗನಲ್ಲಿ ರಸಾನುಭವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ ಅದೇ ಕಾವ್ಯ.ಅದು ಕವಿಯ ಅಂತರಂಗದ ಸತ್ಯದ ಪ್ರತಿಫಲನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
1. ಅಲಂಕಾರ ಸಿದ್ದಾಂತ
ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯಲ್ಲಿ 'ಅಲಂಕಾರ ಸಿದ್ಧಾಂತ'ವು ಬಹಳ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖವಾದುದು. "ಅಲಂಕಾರ" ಎಂದರೆ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತರುವ ಅಂಶ ಎಂದರ್ಥ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಭರಣಗಳು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಅಂದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಕಾವ್ಯದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:
೧. ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವರ್ತಕರು
ಅಲಂಕಾರ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದವರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದವರು:
* ಭಾಮಹ: ಇವನನ್ನು ಅಲಂಕಾರ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವನ ಕೃತಿ 'ಕಾವ್ಯಾಲಂಕಾರ'.
* ದಂಡಿ: ಇವನ ಕೃತಿ 'ಕಾವ್ಯಾದರ್ಶ'. ಇವನು "ಕಾವ್ಯದ ಶೋಭೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಧರ್ಮಗಳೇ ಅಲಂಕಾರಗಳು" ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾನೆ.
* ಉದ್ಭಟ ಮತ್ತು ರುದ್ರಟ: ಇವರು ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು.
೨. ಅಲಂಕಾರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
ಪ್ರಾಚೀನ ಮೀಮಾಂಸಕರ ಪ್ರಕಾರ, ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯವು ಬೆಂಕಿಯಿಲ್ಲದ ಅಡುಗೆಯಂತೆ ಶೂನ್ಯವಾದುದು.
* "ಕಾವ್ಯಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಲಂಕಾರಾತ್ - ಎಂದರೆ ಕಾವ್ಯವು ಅಲಂಕಾರದಿಂದಲೇ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ವಾಮನನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.
೩. ಅಲಂಕಾರದ ವಿಧಗಳು
ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎರಡು ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:
ಅ) ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ (Sabdalankara):
ಶಬ್ದಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸೌಂದರ್ಯ ಬರುವುದು.
* ಅನುಪ್ರಾಸ: ಒಂದೇ ಅಕ್ಷರ ಪದೇ ಪದೇ ಬರುವುದು. (ಉದಾ: ಕರ ಕರ ಮರ ಮರ)
* ಯಮಕ: ಒಂದೇ ಪದವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುವುದು.
* ಚಿತ್ರಕವಿತ್ವ: ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಪದ್ಮ, ಚಕ್ರ ಮುಂತಾದ ಆಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುವುದು.
ಆ) ಅರ್ಥಾಲಂಕಾರ (Arthalankara):
ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥದ ಮೂಲಕ ಚಮತ್ಕಾರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು. ಇದು ಕಾವ್ಯದ ಜೀವವಿದ್ದಂತೆ.
* ಉಪಮಾ ಅಲಂಕಾರ: ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುವುದು.
* ರೂಪಕ ಅಲಂಕಾರ: ಉಪಮೇಯ ಮತ್ತು ಉಪಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಅಭೇದವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು.
* ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಾ ಅಲಂಕಾರ: ಒಂದು ವಸ್ತುವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ವಸ್ತುವೆಂದು ಸಂಭಾವಿಸುವುದು (ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು).
* ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅಲಂಕಾರ: ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಬಿಂಬ-ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ನೀಡುವುದು.
೪. ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮಹತ್ವ
* ಸೌಂದರ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ: ಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲ, ಅದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಸಾರುತ್ತದೆ.
* ವಕ್ರೋಕ್ತಿ: ಭಾಮಹನ ಪ್ರಕಾರ 'ವಕ್ರೋಕ್ತಿ' (ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ತಿರುಗಿಸಿ ಹೇಳುವುದು) ಎಲ್ಲಾ ಅಲಂಕಾರಗಳ ಮೂಲ.
* ಗುಣ ಮತ್ತು ರೀತಿ: ಅಲಂಕಾರ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮುಂದೆ ಕಾವ್ಯದ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ರೀತಿಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ದಾರಿಯಾಯಿತು.
ನಂತರ ಬಂದ ಆನಂದವರ್ಧನ (ಧ್ವನಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ) ಮತ್ತು ಅಭಿನವಗುಪ್ತ (ರಸ ಸಿದ್ಧಾಂತ) ಅವರು ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಿಂತ "ರಸ" ಮತ್ತು "ಧ್ವನಿ" ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರೂ, ಕಾವ್ಯದ ಬಾಹ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಲಂಕಾರ ಸಿದ್ಧಾಂತವೇ ಅಡಿಪಾಯ.
