ದಲಿತ-ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿ: ಒಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ

 

‘ದಲಿತ-ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯ’ ಚಳವಳಿ: ಒಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ೧೯೭೦ರ ದಶಕವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಹಾಗೂ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಘಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಶತಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಧ್ವನಿಯಿಲ್ಲದವರಾಗಿದ್ದ ಶೋಷಿತ ವರ್ಗವು ತನ್ನ ಅಸ್ಮಿತೆ, ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಆಕ್ರೋಶವನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ‘ದಲಿತ-ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯ’ ಚಳವಳಿ ಜನ್ಮತಾಳಿತು. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪಲ್ಲಟವಾಗಿರದೆ, ಯಜಮಾನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಪ್ರಬಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ದಂಗೆಯಾಗಿತ್ತು.

ದಲಿತ ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಗಮ, ಅದರ ವೈಚಾರಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಸಾಧನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅದರ ಮಿತಿಗಳ ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ಸುದೀರ್ಘ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಲೇಖನ ಇಲ್ಲಿದೆ.

೧. ಉಗಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ

೧೯೫೦ ಮತ್ತು ೬೦ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ 'ನವ್ಯ' ಸಾಹಿತ್ಯವು ಅತಿಯಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಕೇಂದ್ರಿತ, ನಗರಪ್ರೇರಿತ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಕಸರತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ, ಹಳ್ಳಿಗರ ಮತ್ತು ಶೋಷಿತರ ವಾಸ್ತವ ಬದುಕಿನ ಸಂಕಟಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುವಲ್ಲಿ ನವ್ಯ ಲೋಕ ವಿಫಲವಾಯಿತು ಎಂಬ ಅಸಮಾಧಾನ ಮೂಡತೊಡಗಿತು.

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ತಲ್ಲಣಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು:

 ದಲಿತ್ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್ ಪ್ರಭಾವ: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ 'ದಲಿತ್ ಪ್ಯಾಂಥರ್ಸ್' ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ದಲಿತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕನ್ನಡದ ಲೇಖಕರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿತು.

 ಬೂಸಾ ಚಳವಳಿ (೧೯೭೩): ತತ್ಕಾಲೀನ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದ ಬಿ ಬಸವಲಿಂಗಪ್ಪನವರು "ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೂಸಾ ತುಂಬಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಭುಗಿಲೆದ್ದ ವಿವಾದವು ದಲಿತ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬಡಿತೆಬ್ಬಿಸಿತು.

 ಪ್ರಗತಿಪರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು: ಬಿ ಆರ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಚಿಂತನೆಗಳು, ಮಹಾತ್ಮ ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆ ಅವರ ಸುಧಾರಣಾವಾದ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಅವರ ವರ್ಗ ಸಂಘರ್ಷದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಈ ಚಳವಳಿಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ವೈಚಾರಿಕ ಬುನಾದಿ ಒದಗಿಸಿದವು.

 ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ದಲಿತ ಸಂಘರ್ಷ ಸಮಿತಿ (DSS) ಮತ್ತು ೧೯೭೯ರಲ್ಲಿ ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದು, "ಖಡ್ಗವಾಗಲಿ ಕಾವ್ಯ, ಜಗದ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಸುವಂತೆ" ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಹಳ್ಳಿಗಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದವು.

೨. ದಲಿತ ಮತ್ತು ಬಂಡಾಯ: ಸಾಮ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸ

ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಳಸಿದರೂ, ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತಾತ್ವಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ:

 ದಲಿತ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಗೆ ಒಳಗಾದ, ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯದ ಒಳಗಿನ ಅನುಭವದ ದನಿಯಾಗಿದೆ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ವಾದ ಇದರ ಮೂಲ ಪ್ರೇರಣೆ.

 ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಇದು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಶೋಷಣೆ, ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಶಾಹಿತ್ವ, ಮತ್ತು ವರ್ಗ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ವಾದಿ ಚಿಂತನೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಶೋಷಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಡಿದೇಳುವ ಯಾವುದೇ ಶ್ರಮಿಕ ಅಥವಾ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗದ ದನಿಯೂ ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

೩. ದಲಿತ ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು

ಅ) ಅನುಭವದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ (ನಿಜವಾದ ಒಳನೋಟ)

ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ, ಪ್ರೇಮ, ರಾಜರ ವೈಭವ ಅಥವಾ ಬೌದ್ಧಿಕ ಒಂಟಿತನವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಿಂಬಿತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ದಲಿತ ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಹಸಿವು, ಅವಮಾನ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ, ಹೊಲಗೇರಿಯ ಬದುಕು ಮತ್ತು ನಿತ್ಯದ ಶೋಷಣೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಗ್ನವಾಗಿ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟಿತು.

ಆ) ಭಾಷಾ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ದೇಶಿ ಸೊಗಡು

ಅರಮನೆಯ ಅಥವಾ ಗ್ರಂಥಸ್ಥ ಸಂಸ್ಕೃತಭೂಯಿಷ್ಠ ಭಾಷೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ಈ ಲೇಖಕರು, ಹೊಲಗೇರಿಯ ಆಡುಭಾಷೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಶಿವಬುಟ್ಟಿ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಿಕರ ನಿಂದನಾ ಪದಗಳನ್ನೇ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸತ್ವವನ್ನಾಗಿಸಿದರು. ಈ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಭಾಷಾ ಗಡಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು.

ಇ) ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಪುನರ್-ವಾಚನ

ಸ್ಥಾಪಿತ ಪುರಾಣಗಳು ಶೋಷಕರನ್ನು ದೇವರೆಂದೂ, ಶೋಷಿತರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರೆಂದೂ ಚಿತ್ರಿಸಿವೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ, ಇವರು ಪುರಾಣದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮರುಚಿಂತನೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿದರು. ಶಂಭೂಕ, ಏಕಲವ್ಯ, ಕರ್ಣ, ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಪಾತ್ರಗಳು ಇವರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಯಕರಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದರು.

ಈ) ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮತ್ತು ಆಕ್ರೋಶ

ಇಲ್ಲಿನ ಕಾವ್ಯ ಶಾಂತತೆ ಅಥವಾ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಸಮಾಜದ ಕ್ರೂರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಓದುಗನಲ್ಲಿ ಆಕ್ರೋಶ ಮತ್ತು ತಲ್ಲಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ರಸಾನುಭೂತಿಯ ಸಾಧನವಲ್ಲ, ಅದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯ ಆಯುಧ ಎಂಬ ನಿಲುವು ಇವರದ್ದಾಗಿತ್ತು.

೪. ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳು

 ದಲಿತ ಕವಿ ಸಿದ್ದಲಿಂಗಯ್ಯ: ದಲಿತ ಕಾವ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿ ದನಿ. ಇವರ 'ಹೊಲಗೇರಿಯ ಹಾಡುಗಳು' ಮತ್ತು 'ಸಾವಿರಾರು ನದಿಗಳು' ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳು ಕನ್ನಡದ ಕಾವ್ಯದ ಶೈಲಿಯನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸಿದವು. "ಇಕ್ರಲಾ ಒದೀರ್ಲಾ ಈ ಮುಂಡೇಮಕ್ಕಳನ್ನ" ಎನ್ನುವ ಸಾಲುಗಳು ಶೋಷಿತರ ಜಾಗೃತಿಯ ಸಂಕೇತವಾದವು. ಇವರ 'ಊರು ಕೇರಿ' ಆತ್ಮಕಥೆ ದಲಿತ ಬದುಕಿನ ಕಟು ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ನೋವಿನ ಮಿಶ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟ ಅಪೂರ್ವ ಕೃತಿ.

 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ: ಇವರ 'ದ್ಯಾವನೂರು' ಕಥಾಸಂಕಲನ ಮತ್ತು 'ಓಡಲಾಳ', 'ಕುಸುಮಬಾಲೆ' ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೈಲಿಗಲ್ಲುಗಳು. ದಲಿತರ ಬದುಕಿನ ಆಂತರಿಕ ಜಗತ್ತು, ಅವರ ಭಾಷೆಯ ಧ್ವನಿಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯನ್ನು ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಇವರದ್ದು.

 ಬರಗೂರು ರಾಮಚಂದ್ರಪ್ಪ: ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಘಟನೆಯ ಸಂಚಾಲಕರಾಗಿದ್ದ ಇವರು, ತಮ್ಮ ಕಥೆ, ಕಾದಂಬರಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಬಂಧಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಗ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ವಿರೋಧಿ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.

 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಪಾಟೀಲ (ಚಂಪಾ), ಕಾಳೇಗೌಡ ನಾಗವಾರ, ಕುಂ. ವೀರಭದ್ರಪ್ಪ, ಕೆ.ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ (ವೈಚಾರಿಕ ಬೆಂಬಲ): ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಡೋಂಗಿತನವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿ ತುಂಬಿದರು.

 ಮಹಿಳಾ ದನಿಗಳು: ಬಿ.ಟಿ. ಲಲಿತಾ ನಾಯಕ್, ಸರಸ್ವತಿ ಚಿಮ್ಮಲಗಿ, ಸವಿತಾ ನಾಗಭೂಷಣ ಮುಂತಾದ ಲೇಖಕಿಯರು ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಬಂಡಾಯದ ದನಿಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದರು.

೫. ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಮಿತಿಗಳು

ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಬಲವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿಯಂತೆ ದಲಿತ ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಟೀಕೆಗಳೆರಡನ್ನೂ ಎದುರಿಸಿದೆ. ಅದರ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಹೀಗಿದೆ:

ಸಾಧನೆಗಳು:

೧. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವೀಕರಣ: ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಉನ್ನತ ವರ್ಗದ ಸ್ವತ್ತನ್ನಾಗಿ ಮಾಡದೆ, ಸಮಾಜದ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಮನುಷ್ಯನೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಸ್ತುವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವೀಕರಣಗೊಳಿಸಿತು.

೨. ಚಳವಳಿಯ ಒಡನಾಟ: ಕೇವಲ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬರೆಯುವ ಸಾಹಿತ್ಯವಾಗದೆ, ಬೀದಿ ಹೋರಾಟಗಳು, ಭೂಮಿ ಹಕ್ಕಿನ ಹೋರಾಟಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿತ್ತು.

ಮಿತಿಗಳು / ವಿಮರ್ಶೆ:

೧. ಕಲಾತ್ಮಕತೆಯ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಘೋಷಣೆಗಳು: ಚಳವಳಿಯ ಆರಂಭದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆಕ್ರೋಶವೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಅನೇಕ ಕೃತಿಗಳು ಕಲಾತ್ಮಕ ಗುಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಷಣ ಅಥವಾ 'ಘೋಷಣೆಗಳ' (Slogans) ರೂಪ ತಳೆದವು ಎಂಬ ಟೀಕೆ ಇದೆ.

೨. ಅನುಭವದ ಏಕತಾನತೆ (Monotony): ಹಸಿವು, ಅಪಮಾನ, ಅತ್ಯಾಚಾರದಂತಹ ಕಟು ವಾಸ್ತವಗಳನ್ನೇ ಪದೇ ಪದೇ ಚಿತ್ರಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಂತದ ನಂತರ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಏಕತಾನತೆ ಆವರಿಸಿತು ಎಂಬ ವಾದವಿದೆ.

೩. ಆಂತರಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು: ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ದಲಿತ ಮತ್ತು ಬಂಡಾಯ ಲೇಖಕರಲ್ಲಿ ಒಳಜಾತಿ ರಾಜಕಾರಣ, ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮೂಡಿ ಚಳವಳಿಯ ತೀವ್ರತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು.

ಮುಕ್ತಾಯ

ಎಲ್ಲ ಮಿತಿಗಳ ನಡುವೆಯೂ, ದಲಿತ ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕನ್ನಡ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಲೋಕಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಅನನ್ಯವಾದದ್ದು. ಅದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಸ ರಕ್ತ, ಹೊಸ ಭಾಷೆ, ಮತ್ತು ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಕೇವಲ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಹಿತ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ಸಮಾಜವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುವ ಮಹತ್ತರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಚಳವಳಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿತು. ಇಂದು ಕನ್ನಡದ ಮನಸ್ಸು ಇಷ್ಟು ಪ್ರಗತಿಪರವಾಗಿ ಮತ್ತು ವೈಚಾರಿಕವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಈ ದಲಿತ ಬಂಡಾಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ.