ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕ: ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕ

ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕ: ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕ

ಪೀಠಿಕೆ:

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ೧೨ ಮತ್ತು ೧೩ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಾಗಿವೆ. ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯದ ಮಾರ್ಗ ಶೈಲಿಯ ಅಬ್ಬರ ಇಳಿದು, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ದೇಸಿ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ಬಂದ ಕಾಲವದು. ವಚನ ಚಳುವಳಿಯ ಮೂಲಕ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ರಗಳೆ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅಲೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದ್ದವು. ಇದೇ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು, ಕನ್ನಡದ್ದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಛಂದೋರೂಪವಾದ 'ಷಟ್ಪದಿ'ಯನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರಕ್ಕೇರಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಈತನ ಅಪ್ರತಿಮ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಮನಗಂಡೇ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕ ಈತನನ್ನು "ಷಟ್ಪದಿ ಬ್ರಹ್ಮ" ಹಾಗೂ "ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕ" ಎಂದು ಗೌರವಿಸಿದೆ.

೧. ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರ:

ರಾಘವಾಂಕನಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದುದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭೂಯಿಷ್ಠವಾದ 'ಚಂಪೂ ಶೈಲಿ' (ಗದ್ಯ-ಪದ್ಯ ಮಿಶ್ರಿತ ಛಂದೋ ರೂಪ). ಪಂಪ, ರನ್ನ, ಜನ್ನ ಮುಂತಾದ ಮಹಾಕವಿಗಳು ಚಂಪೂ ಮುಖಾಂತರವೇ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯಗಳು ಕೇವಲ ರಾಜಾಶ್ರಯದ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅವು ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಡಲೆಯಾಗಿದ್ದವು ಹೀಗಾಗಿ, ಅವು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ನಿಲುಕುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಘವಾಂಕನ ಗುರುವೂ ಸೋದರಮಾವನೂ ಆದ ಹರಿಹರ ಮಹಾಕವಿಯು 'ರಗಳೆ' ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಶಿವಶರಣರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ತಂದನು. ಗುರು ಹರಿಹರನ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದ ರಾಘವಾಂಕನು, ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ, ಜನಪದರ ಲಯದಲ್ಲಿದ್ದ 'ಷಟ್ಪದಿ'ಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಘನತೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಶಿಸ್ತನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟನು.

೨. ಷಟ್ಪದಿಗೆ ರಾಜಮರ್ಯಾದೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಸ್ಥಾನ:

 ಹೀಗೆಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಘವಾಂಕನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಷಟ್ಪದಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಅದು ಪಂಪ ರನ್ನಾದಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯಾಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕ್ವಚಿತ್ತಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡದ್ದುಂಟು. ಆದರೆ, ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯವಾಹಕವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅದ್ಕಕೊಂಡು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಕೀರ್ತಿ ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಷಟ್ಪದಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲೋ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲೊಂದು ಇಲ್ಲೊಂದು ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾಗವರ್ಮನ 'ಛಂದೋಂಬುಧಿ'ಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿತ್ತೇ ಹೊರತು, ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಕೇವಲ ಹಾಡುಗಬ್ಬವಾಗಿ, ಜನಪದರ ಮಟ್ಟುಗಳಾಗಿ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಘವಾಂಕನು ಷಟ್ಪದಿಯ ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲೇ ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಬಹುದೆಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದನು. ದೇಸಿ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಪಂಡಿತರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಮರ್ಯಾದೆ ಸಿಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಕೀರ್ತಿ ರಾಘವಾಂಕನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

೩. 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ' – ಷಟ್ಪದಿ ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಉಗಮ:

ರಾಘವಾಂಕನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕುಟಪ್ರಾಯವಾದದ್ದು 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ'. ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕನಿಂದ ವಿಶ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕಾವ್ಯ ಕಾಣಿಕೆ ಎಂದು ರಂ ಶ್ರೀಮುರು ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿದ್ದಾರೆ.ಇದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೇ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಷಟ್ಪದಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ. ರಾಘವಾಂಕನು ಈ ಕಾವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಯ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದು 'ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ'ಯನ್ನು. ಸತ್ಯದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ರಾಜ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯ ವೇಗ, ಲಯ ಮತ್ತು ಗೇಯತೆಗೆ ಅಳವಡಿಸಿದ ರೀತಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ.

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ-ನಕ್ಷತ್ರಕರ ನಡುವಿನ ತರ್ಕ, ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ಷಟ್ಪದಿಯ ನಡೆಗೆ ನಾಟಕೀಯ ಗುಣವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿವೆ.

ಕಾಡುಹಂದಿಯ ವರ್ಣನೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪ, ಲೋಹಿತಾಶ್ವನ ಮರಣ ಹಾಗೂ ಸ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಮತಿಯ ಕರುಣಾಜನಕ ಪ್ರಲಾಪದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಷಟ್ಪದಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆರ್ದ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

   ಹೀಗೆ ಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಒಗ್ಗಿಸಬಹುದೆಂದು ತೋರಿಸಿದ ಮೊದಲ ಕವಿ ರಾಘವಾಂಕನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

೪. ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯ ಯಶಸ್ವಿ ಪ್ರಯೋಗ:

ರಾಘವಾಂಕನು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಬಹು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ದುಡಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಮಹಾಕವಿ. 'ವಿರೇಶ ಚರಿತೆ'ಯೊಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಆತನ ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಮಹಾಕವ್ಯಗಳು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲೇ ರಚನೆಗೊಂಡಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. ಆದರೆ ರಾಘವಾಂಕ ಷಟ್ಪದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ತನ್ನ 'ವಿರೇಶಚರಿತೆ'ಯನ್ನು ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ್ದು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಗತಿ. ಉದ್ದಂತ ಷಟ್ಪದಿ ಸ್ವತಃ ರಾಘವಾಂಕನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಷಟ್ಪದಿ. ಆದರೆ ರಾಘವಾಂಕನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅದು ರಾಘವಾಂಕನಿಂದಲೇ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣಬೇಕಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಬಂದ ಯಾವೊಬ್ಬ ಕವಿಯೂ ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯ ವಾಹಕವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡದ್ದಿಲ್ಲ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಯಾವೊಂದು ಉದ್ದಂಡ ಪದ್ಯವೂ ಬಳಕೆಗೊಂಡಿಲ್ಲ. 'ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ', 'ಸಿದ್ದರಾಮ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ', 'ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆ', 'ಶರಭಚಾರಿತ್ರ್ಯ' ಇವು ರಾಘವಾಂಕನ ಬಹು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನಾಲ್ಕು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು. ಸೊನ್ನಲಿಗೆಯ ಶ್ರೀ ಸಿದ್ದರಾಮೇಶ್ವರನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು, ಅವನ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ಗಂಭೀರವಾದ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ಮೂಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಸಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನವಾದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಅದು ಒದಗಿಸುವ ಘನತೆ ರಾಘವಾಂಕನ ಲೇಖನಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆಗೆ 'ಸೋಮನಾಥ ಚಾರಿತ್ರೆ', 'ವೀರೇಶ ಚರಿತೆ', 'ಶರಭಚಾರಿತ್ರ್ಯ' ಮುಂತಾದ ಕಾವ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಷಟ್ಪದಿಯ ವಿವಿಧ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಆತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದನು.

೫. ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ:

ರಾಘವಾಂಕನನ್ನು 'ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕ' ಎನ್ನಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ—ಆತ ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೇ ಮುಂದೆ ಬಂದ ಕನ್ನಡದ ಮಹೋನ್ನತ ಕವಿಗಳು ಸಾಗಿಬಂದದ್ದು. ರಾಘವಾಂಕನು ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸದೇ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುವರ್ಣಯುಗ ಎನಿಸುವ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ತನ್ನ 'ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ' (ಅಥವಾ ಗದಗಿನ ಭಾರತ) ಎಂಬ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯಲು ರಾಘವಾಂಕನ ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯೇ ಆಧಾರವಾಯಿತು.

ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನು ತನ್ನ 'ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ' ಎಂಬ ಸುಂದರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ರಾಘವಾಂಕನ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯ ನಡಿಗೆಯೇ ಮಾದರಿಯಾಯಿತು.

ಚಾಮರಸನ 'ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ'ಯೂ ಸಹ ಈ ಷಟ್ಪದಿ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲೇ ಮೂಡಿಬಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿ.

   ಈ ಎಲ್ಲಾ ಕವಿಗಳೂ ರಾಘವಾಂಕನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೋ, ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೋ ತಮ್ಮ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ:

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಒಂದು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೊಂದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ನೀಡಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ದರ್ಜೆಯ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಮುಂಬರುವ ಶತಮಾನಗಳ ಕವಿಕುಲಕ್ಕೆ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವವನನ್ನು 'ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕನು ತನ್ನ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರತಿಭೆ, ಸೃಜನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯಿಂದ ಷಟ್ಪದಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬಿದನು. ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯದ ಸತ್ವವನ್ನು 'ಮಾರ್ಗ'ದಿಂದ 'ದೇಸಿ'ಯ ಕಡೆಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿದ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಅವನದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ, "ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕನು ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕ ಹಾಗೂ ಷಟ್ಪದಿ ಬ್ರಹ್ಮ" ಎಂಬ ಮಾತು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕವಾಗಿಯೂ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸತ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಮರ್ಥನೀಯವಾಗಿದೆ.

ಮಹಾಕವಿ ರಾಘವಾಂಕನು ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕ ಹಾಗೂ ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕ ಕವಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಸವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು ಈ ಸುದೀರ್ಘ ಪ್ರಬಂಧದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ. ಈ ಬರಹವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಉಪನ್ಯಾಸದ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ, ಮುಖ್ಯಾಂಶ ಮತ್ತು ಉಪಸಂಹಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವುದು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿ.