ಷಟ್ಪದಿಯ ವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ಅದರ ಆರು ಪ್ರಕಾರಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು

1.ಷಟ್ಪದಿಯ ವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ಅದರ ಆರು ಪ್ರಕಾರಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು

ರಾಘವಾಂಕನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಷಟ್ಪದಿಗೆ ಒಂದು ಭದ್ರವಾದ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ನಂತರ, ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ ಲೋಕವು ದೇಸಿ ಛಂದಸ್ಸಿನತ್ತ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಳಿತು. ರಾಘವಾಂಕನ 'ಷಟ್ಪದಿಯ ಆದ್ಯಪ್ರವರ್ತಕ' ಎಂಬ ವಿಷಯದ ಮುಂದಿನ ಭಾಗವನ್ನು ನಾವು ಕಾವ್ಯದ ವಿಕಾಸ, ರೂಪಾಂತರ ಮತ್ತು ಕವಿಗಳ ಕೊಡುಗೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ವಿವರವಾದ ಟಾಪಿಕ್‌ಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

೧. ಷಟ್ಪದಿಯ ವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ಆರು ಪ್ರಕಾರಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು

ರಾಘವಾಂಕನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾಮಿನಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಗಳನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅವನ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಷಟ್ಪದಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಆರು ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡಿತು. 

1. ಶರ ಷಟ್ಪದಿ: ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿದಾದ ಷಟ್ಪದಿಯಿದಾಗಿದ್ದು, ಇದು 2×4=8 - ಹೀಗೆ ಎರಡು ಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎಂಟು ಮಾತ್ರೆಗಳಿರುವ ಷಟ್ಪದಿ ಇದು. 

ಉದಾಹರಣೆಗೆ: 

 ಈಶನ ಕರುಣೆಯ 

ನಾಶಿಸು ವಿನಯದಿ 

ದಾಸನ ಹಾಗೆಯೇ ನೀ ಮನವೇ

ಕ್ಲೇಶದ ವಿಧ ವಿಧ

 ಪಾಶವ ಹರಿದು 

ವಿಲಾಸದಿ ಸತ್ಯವ ತಿಳಿ ಮನವೇ 

2. ಕುಸುಮ ಷಟ್ಪದಿ: ಲಘು ಧಾಟಿಯ ರಚನೆಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದದ್ದು. ಇದು 2×5=10- ಹೇಗೆ ಎರಡು ಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ 10 ಮಾತ್ರೆಗಳಿರುವ ಷಟ್ಪದಿ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ:

 ಕೆಲಕೆಲವೆಡೆಯೊಳು ಕೆಂ

ದಳಿರನೊಲವಿಂದೆ ಕೆಂ

ದಳಕೆ ಪಡಿಯಿಡುತೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀವರಂ 

ಭೋಗ ಷಟ್ಪದಿ: ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಾಡಲು ಬರುವಂತಹ ಸರಳ ರಗಳೆಯ ಧಾಟಿಯ ಷಟ್ಪದಿ. ಇದು 4×3=12 - ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ 12 ಮಾತ್ರೆಯ ಷಟ್ಪದಿಯಿದು. 

 ಉದಾಹರಣೆಗೆ:

 ತಿರುಕನೊರ್ವನೂರ ಮುಂದೆ 

ಮುರುಕು ಧರ್ಮಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ 

ಯೊರಗಿರುತ್ತಲೊಂದು ಕನಸ ಕಂಡನೆಂತೆನೆ

3. ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ: 3.4.3.4=12 - ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಗಣ ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, 14 ಮಾತ್ರೆಗಳಿರುವ ಷಟ್ಪದಿಯಿದು. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಗೊಂಡ ಷಟ್ಪದಿಯಿದಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಮೆಚ್ಚಿನ ಛಂದಸ್ಸಾಗಿದೆ.

 ಉದಾಹರಣೆಗೆ:

 ಸತ್ತವರ ಕಥೆಯಲ್ಲ ಜನನದ 

ಕುತ್ತದಲ್ಲಿ ಕುದಿಕುದಿದು ಕರ್ಮದ 

ಕತ್ತಲಿಗೆ ಸಿಲ್ಕುವರ ಸೀಮೆಯ ಹೊಲಬು ತಾನಲ್ಲ 

4. ಪರಿವರ್ಧಿನೀ ಷಟ್ಪದಿ: 4×4=16 - ಹೇಗೆ ನಾಲ್ಕು ಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ 16 ಮಾತ್ರೆಗಳಿರುವ ಷಟ್ಪದಿಯಿದು. ಈ ಷಟ್ಪದಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆ ಸಿಕ್ಕುವುದು ಕಷ್ಟ. ಪರಿವರ್ಧಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿದ್ದರೂ, ಈ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಯಾವೊಂದು ಕಾವ್ಯವು ರಚನೆಗೊಂಡಿಲ್ಲ. 

5. ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ: ಭಕ್ತಿ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ಣನೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತವಾದ ವಿಶಾಲ ಷಟ್ಪದಿಯಿದು. ಇದು ರಾಘವಾಂಕ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮೀಶರ ಮೆಚ್ಚಿನ ಛಂದಸ್ಸು

 ಉದಾಹರಣೆಗೆ:

ಅಡವಿಯೊಳು ಹೊಲಬುಗೆಟ್ಟನೊ ಗಿಡುವಿನೊಳಗೆ ಹುಲಿ 

ಹಿಡಿದುದೊ ಕಳ್ಳರೊಯ್ದರೊ ಭೂತ ಸಂಕುಲಂ

ಹೊಡೆದುವೊ ನಿರೊಳದ್ದನೊ ಮರದ ಕೊಂಬೇರಿ ಬಿದ್ದನೊ ಫಣಿ ತಿಂದುದೊ 

6. ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಪದಿ: 4×5=20 - ನಾಲ್ಕು ಗಣ ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ 20 ಮಾತ್ರೆಯ ಷಟ್ಪದಿಯಿದು. ಶ್ರೀ ರಾಘವಂಕನಿಂದ ರಚನೆಗೊಂಡ ಈ ಷಟ್ಪದಿ ಆತನಿಂದಲೇ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ರಾಘವಾಂಕನ ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಪದಿಯ ಪದ್ಯ ಸಿಕ್ಕುವುದು ಕಷ್ಟ.

 ಆದರೆ ಈ ಷಟ್ಪದಿ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಷ್ಟೇ ಗಣ ವಿಭಜನೆ ಹಾಗೂ ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗಣ ವಿಂಗಡಣೆ ಬೇರೆಯಷ್ಟೇ. ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಐದು ಮಾತ್ರೆಯ ನಾಲ್ಕು ಗಣಗಳಿದ್ದರೆ, ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಯ 5 ಗಣಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಎರಡು ಷಟ್ಪದಿಗಳ ನಡುವೆ ಇಷ್ಟೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ.   

೨. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಯುಗ (ರೂಪಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಉದಯ)

ರಾಘವಾಂಕನ ನಂತರದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಘಟ್ಟವೆಂದರೆ ಅದು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ (ಅಥವಾ ಗದುಗಿನ ನಾರಣಪ್ಪನ) ಕಾಲ. ರಾಘವಾಂಕನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಷಟ್ಪದಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬಂದು, ಅದಕ್ಕೊಂದು ಭವ್ಯ ಮಹಲನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಕೀರ್ತಿ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಕಾವ್ಯ: 'ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ' (ಗದುಗಿನ ಭಾರತ ಅಥವಾ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ).

ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ: ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ವ್ಯಾಸ ಮಹಾಭಾರತದ ಮೊದಲ ಹತ್ತು ಪರ್ವಗಳನ್ನು ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಕಥೆಯನ್ನಾಗಿಸಿ ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮೌಲ್ಯ: ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವೀರ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ರಸಗಳ ಸಮ್ಮಿಲನವಿದೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಭಾಷಾ ಸಂಪತ್ತು, ಪಾತ್ರ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ರೂಪಕ ಅಲಂಕಾರಗಳ ಬಳಕೆ ಅಪೂರ್ವವಾದದ್ದು. ಈತನನ್ನು 'ರೂಪಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ'nಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

೩. ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ : 'ಉಪಮಾ' ವೈಭವ

ಷಟ್ಪದಿ ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ರಾಘವಾಂಕ ಮತ್ತು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸರ ನಂತರ ಕೇಳಿಬರುವ ಅತ್ಯಂತ ಮಧುರವಾದ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನದು. ರಾಘವಾಂಕನು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ತಂದರೂ, ಅದಕ್ಕೆ ಪರಮ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದವನು ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ.

ಆತನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾವ್ಯ:'ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ'

ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ: ಜೈಮಿನಿ ಮುನಿ ಬರೆದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಅಶ್ವಮೇಧ ಪರ್ವದ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ 'ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ'ಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮೌಲ್ಯ: ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನ ಶೈಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮೃದು ಹಾಗೂ ಶ್ರುತಿಮಧುರವಾದದ್ದು. ಈತನ ಕಾವ್ಯದ ನಡಿಗೆ ಹರಿಯುವ ನೀರಿನಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಲಂಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 'ಉಪಮಾ ಅಲಂಕಾರ'ವನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ಈತನಿಗೆ 'ಉಪಮಾಲೋಲ' ಮತ್ತು 'ಕರ್ಣಾಟ ಕವಿಚೂತವನಚೈತ್ರ' ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳಿವೆ.

೪. ವಿಜಯನಗರ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಕಾಲೀನ ಷಟ್ಪದಿ ಕವಿಗಳು

ರಾಘವಾಂಕ-ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ-ಲಕ್ಷ್ಮೀಶರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ ೧೫ರಿಂದ ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ನೂರಾರು ಕವಿಗಳು ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರಾದವರು ಚಾಮರಸ,ಕನಕದಾಸ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಪಂಡಿತ, ಷಡಕ್ಷರದೇವ ಮುಂತಾದವರು.  

ಚಾಮರಸ: ಇವನ 'ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ' ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಜೀವನವನ್ನು ಕುರಿತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕಾವ್ಯವಿದು.

ಕನಕದಾಸರು: ಇವರ 'ನಳಚರಿತ್ರೆ' ಮತ್ತು 'ಹರಿಭಕ್ತಿಸಾರ' ಕಾವ್ಯಗಳು ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಸರಳ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿವೆ.

ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಪಂಡಿತ: ಇವನ 'ಚೆನ್ನಬಸವ ಪುರಾಣ' ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾಣದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಷಡಕ್ಷರದೇವ: ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ 

'ರಾಜಶೇಖರ ವಿಳಾಸ' ಹಾಗೂ 'ಶಬರಶಂಕರ ವಿಳಾಸ'ದಂತಹ ಪ್ರೌಢ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ.