ಹರಿದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ(ದಾಸ ಪರಂಪರೆ)ದ ಕೆಲ ಮುಖಗಳು

  1.ಹರಿದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ(ದಾಸ ಪರಂಪರೆ)

    ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಥವಾ ದಾಸ ಪರಂಪರೆ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನವಾದ ಘಟ್ಟ. 12ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಿವಶರಣರ ವಚನ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವ ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವೇದಾಂತದ ಸಾರವನ್ನು ತಲುಪಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ದಾಸ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

1. ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ

ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ  ದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು (ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ) ಆಧರಿಸಿದೆ. "ಹರಿ ಸರ್ವೋತ್ತಮ, ವಾಯು ಜೀವೋತ್ತಮ" ಎಂಬ ತತ್ವದಡಿ, ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಅಂಕುಡೊಂಕುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವುದೇ ಇದರ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.

2. ಪ್ರಮುಖ ದಾಸರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆ

ದಾಸ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಾಸಕೂಟ ಮತ್ತು ದಾಸಕೂಟ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸಕೂಟವು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೆ, ದಾಸಕೂಟವು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಭಾಷೆಯಾದ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಈ ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಪುರುಷರಾದ ನರಹರಿತೀರ್ಥರು (ಅಂಕಿತ: ನರಹರಿ) ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು. ನಂತರ ಬಂದ  ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು  (ಅಂಕಿತ: ರಂಗವಿಠಲ) ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪಿತಾಮಹರ ಗುರುಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿದರೆ, ವ್ಯಾಸರಾಜರು (ಅಂಕಿತ: ಸಿರಿಪತಿ ವಿಠಲ) ಪುರಂದರದಾಸ ಮತ್ತು ಕನಕದಾಸರಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಪುರಂದರದಾಸರು (ಅಂಕಿತ: ಪುರಂದರ ವಿಠಲ) ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಪ್ರತಿಮ ದಾಸರಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ "ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಪಿತಾಮಹ" ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು. ಇವರ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ  ಕನಕದಾಸರು (ಅಂಕಿತ: ಆದಿಕೇಶವ) ಜಾತಿ ತಾರತಮ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಿ 'ಮೋಹನತರಂಗಿಣಿ' ಮತ್ತು 'ನಳಚರಿತ್ರೆ'ಯಂತಹ ಮಹಾನ್ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು (ಅಂಕಿತ: ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಠಲ) ತಮ್ಮ 'ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರ' ಗ್ರಂಥದ ಮೂಲಕ ತತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಸರಿಸಿದರು.

ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಕೀರ್ತನೆಗಳು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಾಳಬದ್ಧವಾದ ಸುಳಾದಿಗಳು, ತಾಳವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿರುವ ಭಾವಪೂರ್ಣ ಉಗಾಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ವಬೋಧನೆಯನ್ನು ಒಗಟಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುವ ಮುಂಡಿಗೆಗಳು ದಾಸ ಪರಂಪರೆಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

4. ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು

 * **ಸರಳತೆ:** ಸಂಸ್ಕೃತದ ಕಠಿಣ ವೇದಾಂತವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಳ್ಳಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದರು.

 * **ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆ:** ಕೇವಲ ದೇವರ ಸ್ತುತಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೂಢನಂಬಿಕೆ, ಜಾತೀಯತೆ ಮತ್ತು ಡಾಂಬಿಕ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದರು.

 * **ಸಂಗೀತದ ಬಳಕೆ:** ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ದಾಸರ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರ. ಪುರಂದರದಾಸರು ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಪಾಠಗಳನ್ನು (ಸರಳೀ ವರಸೆಗಳು) ರೂಪಿಸಿದರು.

### 5. ಜನಪ್ರಿಯ ನುಡಿಗಳು

ದಾಸರ ರಚನೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕನ್ನಡಿಗರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದೆ ಉಳಿದಿವೆ:

> "ಮಾನವ ಜನ್ಮ ದೊಡ್ಡದು, ಇದ ಹಾನಿ ಮಾಡಲಿಬೇಡಿ ಹುಚ್ಚಪ್ಪಗಳಿರಾ..." - **ಪುರಂದರದಾಸರು**

> "ಕುಲ ಕುಲವೆಂದು ಹೊಡೆದಾಡದಿರಿ, ನಿಮ್ಮ ಕುಲದ ನೆಲೆಯನೇನಾದರೂ ಬಲ್ಲಿರಾ?" - **ಕನಕದಾಸರು**

2. ಪ್ರಮುಖ ಕೀರ್ತನಕಾರರು (ಹರಿದಾಸರು)

 

    ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯವಲ್ಲ; ಅದು ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ಜೀವಂತ ಪರಂಪರೆ. ಇಂತಹ ಹರಿದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುದೀರ್ಘ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಹಾನ್ ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜವನ್ನು ತಿದ್ದುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖರಾದ ಕೆಲವರ ಪರಿಚಯ ಇಲ್ಲಿದೆ:

1. ಪುರಂದರದಾಸರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 1484 - 1564)

ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸೂರ್ಯನೆಂದೇ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪುರಂದರದಾಸರನ್ನು "ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಪಿತಾಮಹ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ಪೂರ್ವಾಶ್ರಮ: ನವಕೋಟಿ ನಾರಾಯಣ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಾಪಾರಿ 'ವರದಪ್ಪ ನಾಯಕ'.

ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಪುರಂದರ ವಿಠಲ.

ಕೊಡುಗೆ: ಸುಮಾರು 4,75,000 ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ (ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಲಭ್ಯವಿರುವುದು ಸುಮಾರು 1000-1200). ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಇಂದಿಗೂ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿರುವ 'ಪಿಳ್ಳಾರಿ ಗೀತೆ', 'ಸರಳೀ ವರಸೆ'ಗಳನ್ನು ಇವರೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು.

ಸಂದೇಶ: ದೇವರಿಗೆ ಬಾಹ್ಯ ಪೂಜೆಗಿಂತ ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿ ಮುಖ್ಯವೆಂಬುದನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು.

2. ಕನಕದಾಸರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 1509 - 1609)

ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತಿದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹರಿದಾಸರು.

ಪೂರ್ವಾಶ್ರಮ: ಬಾಡ ಗ್ರಾಮದ ಪಾಳೆಗಾರನಾದ 'ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ನಾಯಕ'.

ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಕಾಾಗಿನೆಲೆಯಾದಿಕೇಶವ.

ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು: ಮೋಹನತರಂಗಿಣಿ, ನಳಚರಿತ್ರೆ, ಹರಿಭಕ್ತಿಸಾರ ಮತ್ತು ರಾಮಧಾನ್ಯ ಚರಿತ್ರೆ (ಧಾನ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕೃತಿ).

ವಿಶೇಷತೆ: ಉಡುಪಿಯ ಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಇವರು ಹಾಡಿದಾಗ ಗುಡಿಯ ಹಿಂಭಾಗದ ಗೋಡೆ ಬಿರುಕು ಬಿಟ್ಟಿತು ಎಂಬ ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ (ಕನಕನ ಕಿಂಡಿ).

ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 1404 - 1502)

ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.

ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ರಂಗವಿಠಲ.

ಕೊಡುಗೆ: ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದರು. ಇವರನ್ನು "ಹರಿದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪಿತಾಮಹ" ಎಂದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷತೆ: ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರಾದ ಸಾಳುವ ನರಸಿಂಹನಿಗೆ ರಾಜಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದರು.

4. ವ್ಯಾಸರಾಜರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 1447 - 1539)

ಪುರಂದರದಾಸ ಮತ್ತು ಕನಕದಾಸರಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಮಹಾನ್ ಗುರುಗಳು.

ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಸಿರಿಪತಿ ವಿಠಲ.

ಕೊಡುಗೆ: ಇವರು ವ್ಯಾಸಕೂಟ (ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತರು) ಮತ್ತು ದಾಸಕೂಟಗಳ (ಕನ್ನಡದ ದಾಸರು) ನಡುವೆ ಸಮನ್ವಯ ತಂದವರು. 'ತರ್ಕತಾಂಡವ' ಮತ್ತು 'ನ್ಯಾಯಾಮೃತ'ದಂತಹ ಪ್ರೌಢ ಸಂಸ್ಕೃತ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ವಿಶೇಷತೆ: ವಿಜಯನಗರದ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನದ ರಾಜಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದರು.

5. ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 1728 - 1809)

ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ತತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದವರು.

ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಠಲ.

ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿ: "ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರ". ಇದು ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತತ್ವಗ್ರಂಥ.

ಪೂರ್ವಾಶ್ರಮ: ಸಂಸ್ಕೃತದ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀನಿವಾಸಾಚಾರ್ಯರು.

6. ಗೋಪಾಲದಾಸರು (ಕ್ರಿ.ಶ. 1721 - 1769)

ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರನ್ನು ದಾಸ ಪರಂಪರೆಗೆ ಕರೆತಂದವರು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಆಯುಷ್ಯದಾನ ನೀಡಿದವರು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು.

ಅಂಕಿತ ನಾಮ: ಗೋಪಾಲ ವಿಠಲ.

ವಿಶೇಷತೆ: ಇವರು ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಇವರ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಭಾವ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಇತರ ಪ್ರಮುಖರು:

 ವಿಜಯದಾಸರು: (ವಿಜಯ ವಿಠಲ) ದಾಸ ಪರಂಪರೆಯ ಪುನಶ್ಚೇತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದವರು.

 ಮಹಿಪತಿದಾಸರು: (ಮಹಿಪತಿ ರಾಯ) ಸುಲ್ತಾನರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ದಾಸರಾದವರು.

ಹಿರಿಯಮ್ಮಣ್ಣಿ ಮತ್ತು ಹರಿಪನಹಳ್ಳಿ ರತ್ನಮ್ಮ: ದಾಸ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಕೊಡುಗೆಯೂ ಇದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇವರು ಸಾಕ್ಷಿ.

ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ: ಈ ಹರಿದಾಸರು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ಬೋಧಿಸದೆ, ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ, ನೀತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸಿದರು.

3. ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಪಂಥದ ಉದಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹತ್ವ

  ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಪಂಥದ ಉದಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕುರಿತಾದ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಪಂಥದ ಉದಯ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಭಕ್ತಿ ಆಂದೋಲನದ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ವಾಹಿನಿಯಾಗಿ ಉದಯಿಸಿತು. 13ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಪಂಥವು, ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಠಿಣ ವೇದೋಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ನೀಡುವ ಮಹತ್ತರ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ನರಹರಿತೀರ್ಥರು ಈ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದರೆ, ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರು ಅದನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು. 16ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಪುರಂದರದಾಸರು ಮತ್ತು ಕನಕದಾಸರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಈ ಚಳವಳಿಯು ತನ್ನ ಸುದಿನಗಳನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಈ ದಾಸರು ಕೇವಲ ದೇವರ ಸ್ತುತಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾತಿ ತಾರತಮ್ಯ, ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಡಾಂಬಿಕತೆಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿದರು. "ಕುಲ ಕುಲವೆಂದು ಹೊಡೆದಾಡದಿರಿ" ಎಂದು ಸಾರುವ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದರು.

ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೂ ಭಕ್ತನಿಗೂ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಂತರಂಗದ ಭಕ್ತಿಯೇ ಮುಕ್ತಿಗೆ ದಾರಿಯೆಂದು ಈ ಪಂಥವು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿತು. ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಪೂರ್ವ ಸಮನ್ವಯದೊಂದಿಗೆ ಮೂಡಿಬಂದ ಕೀರ್ತನೆಗಳು, ಸುಳಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಗಾಭೋಗಗಳು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರಣ ಇವು ಹಳ್ಳಿಹಳ್ಳಿಗೂ ತಲುಪಿದವು. ಪುರಂದರದಾಸರು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ರೂಪವು ಈ ಭಕ್ತಿ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಘನತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಾಸರು ಮತ್ತು ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರಂತಹ ಮಹನೀಯರು ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ, ತತ್ವಜ್ಞಾನದ ಆಳವಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ವಿವರಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಭಕ್ತಿ ಪಂಥದ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.

4.ಕೀರ್ತನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದ ಚಿತ್ರಣ 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಥವಾ ಕೀರ್ತನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಅಂದಿನ ಕಾಲದ 'ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನ'ದ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ. ಪುರಂದರದಾಸರು, ಕನಕದಾಸರು ಮುಂತಾದ ಹರಿದಾಸರು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಂಕುಡೊಂಕುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಲು ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು.

ಕೀರ್ತನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

1.. ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ವಿರೋಧ

ದಾಸರು ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕನಕದಾಸರು ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಲದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಲು:"ಕುಲ ಕುಲವೆಂದು ಹೊಡೆದಾಡದಿರಿ, ನಿಮ್ಮ ಕುಲದ ನೆಲೆ ಏನಾದರೂ ಬಲ್ಲಿರಾ?"

 * ದೇವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಎಂಬ ಸಮಾನತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಾರಿದರು.

2. ಆಚಾರ-ವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಡಾಂಬಿಕತೆಯ ಖಂಡನೆ

ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಹ್ಯ ಆಡಂಬರಗಳನ್ನು ದಾಸರು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದ ಭಕ್ತಿ ವ್ಯರ್ಥ ಎಂಬುದು ಅವರ ವಾದವಾಗಿತ್ತು.

ಪುರಂದರದಾಸರು ಹೇಳುವಂತೆ: "ಕಾಶಿಗೆ ಹೋದರೆ ಪಾಪ ಹೋದೀತೆ? ಹಿರಿಯಕ್ಕನ ಚಾಳಿ ಮನೆಮಂದಿಗೆಲ್ಲ."

 * ಅಡಿಗೆಯ ಮಡಿಗಿಂತ ಮನದ ಮಡಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು.

3. ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಚಿತ್ರಣ

ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬಡತನ, ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತರ ದರ್ಪವನ್ನು ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

 * ಹಣದ ವ್ಯಾಮೋಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕುರುಡನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು "ದಾಸನ ಮಾಡಿಕೋ ಎನ್ನ..." ನಂತಹ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದ ಸಂಕಷ್ಟಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

4. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು

ಸಮಾಜದ ಮೂಲ ಘಟಕವಾದ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿನ ಸಂಬಂಧಗಳ ಬಗ್ಗೆ ದಾಸರು ಸಾಕಷ್ಟು ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.

 * ಅತ್ತೆ-ಸೊಸೆ ಜಗಳ, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ, ಮಕ್ಕಳ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರದ ಜಂಜಾಟಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ನೀಡಿ ನೀತಿ ಬೋಧನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

"ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಪೆಣ್ಣಾದೆನಲ್ಲೋ " ಎಂಬ ಸಾಲುಗಳು ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದ ಒತ್ತಡಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.

೫. ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆ

ಕೀರ್ತನೆಗಳು ಕೇವಲ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ 'ನೈತಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ'.

 * ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಬಾರದು, ಪರಧನ-ಪರಸ್ತ್ರೀ ವ್ಯಾಮೋಹ ಸಲ್ಲದು, ಅಸೂಯೆ ಬಿಡಬೇಕು ಎಂಬ ನೈತಿಕ ಪಾಠಗಳನ್ನು ದಾಸರು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ನೀಡಿದರು.

 * "ಮಾನವ ಜನ್ಮ ದೊಡ್ಡದು, ಇದ ಹಾನಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ ಹುಚ್ಚಪ್ಪಗಳಿರಾ" ಎನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಜೀವನದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸಾರಿದರು.

ಸಾರಾಂಶ

ಹರಿದಾಸರು ಸಮಾಜದ ಕೆಳಸ್ತರದ ಜನರಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ **ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ** ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಸಮಾಜದ ಅಂಕುಡೊಂಕುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುವಲ್ಲಿ ಇವರ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಒಂದು ಶಕ್ತಿಯುತವಾದ **ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಳವಳಿಯಾಗಿ** ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಭಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕವೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ತರುವುದು ಇವರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.

 ಕೀರ್ತನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ  ಆತ್ಮ ವಿಮರ್ಶೆ 

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಥವಾ ಕೀರ್ತನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ದೇವರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗದೆ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ತಿದ್ದುವ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ವಿಮರ್ಶೆ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮೌಲ್ಯ ದಾಸರು ಲೋಕದ ಅಂಕುಡೊಂಕುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುವ ಮೊದಲು ತಮ್ಮೊಳಗಿನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಈ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು

ಅಂತರಂಗದ ಅರಿವು ಮತ್ತು ದೋಷಗಳ ಒಪ್ಪಿಗೆ ದಾಸರು ದೇವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತಾಗ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಕಾಮ ಕ್ರೋಧ ಲೋಭಗಳಂತಹ ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಪುರಂದರದಾಸರು ಒಂದು ಕಡೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ನಾನಾ ದೇಶಗಳ ತಿರುಗಿ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಎನ್ನ ಪಾಪದ ರಾಶಿ ಬೆಟ್ಟದಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಇದು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲ ಹಂತ

ಹೊರಗಿನ ಆಡಂಬರ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿ ಕೀರ್ತನಕಾರರು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಅಂದರೆ ನಾಮ ಧರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ಇವುಗಳಿಗೆ ಮಾರುಹೋಗದೆ ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಕನಕದಾಸರ ಈ ಸಾಲುಗಳು ಆತ್ಮ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ರೂಪವಾಗಿದೆ ತನು ನಿನ್ನದು ಜೀವನ ನಿನ್ನದು ಮನದೊಳಗಿನ ಮಹಾ ಮಾಯೆ ನಿನ್ನದು ಅವರು ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ

ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೇಳುವ ಮೊದಲು ತಮಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ದಾಸರು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳುವ ಮೊದಲು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮನವೇ ನೀ ಕೇಳು ಹರಿಯ ನಾಮವ ಅಥವಾ ಮನವೇ ಸಾಕು ಮಾಡು ಈ ಸಂಸಾರ ಎಂಬ ಸಾಲುಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು ಮತ್ತು ವಿಜಯದಾಸರು ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನದ ನಶ್ವರತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ತಾವು ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳಲು ದೇವರಲ್ಲಿ ಮೊರೆಯಿಡುತ್ತಾರೆ

ಕೀರ್ತನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಆತ್ಮ ವಿಮರ್ಶೆಯು ಕೇವಲ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಉತ್ತಮ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲು ಬೇಕಾದ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿದೆ ಮನಶುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಮಂತ್ರದ ಫಲವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ತತ್ವವೇ ಈ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಜೀವಾಳ ದಾಸರು ಮೊದಲು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಗೆದ್ದು ನಂತರ ಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ