ವಿಶ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಭೂಪಟದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮತ್ತು ಗೌರವಯುತವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ, ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳವಳಿಯಾಗಿರದೆ, ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಮಾನವತಾವಾದಿ ಚಿಂತನೆಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.
ವಿಶ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ ನೀಡಿದ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:
1. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆದ್ಯ ರೂಪ: ಅನುಭವ ಮಂಟಪ
ವಿಶ್ವದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಸಂಸತ್ತು ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದಾದ ಅನುಭವ ಮಂಟಪ ವಚನ ಚಳವಳಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ, ಬಡವ ಬಲ್ಲಿದ ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಮ್ಮ ವಿಚಾರ ಮಂಡಿಸಲು ಮುಕ್ತ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು. ಇದು ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ 800 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿತ್ತು.
2. ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ
ಜಾಗತಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರಮದ ಗೌರವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ಕೀರ್ತಿ ವಚನಕಾರರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರು ನೀಡಿದ ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ ಎಂಬ ತತ್ವವು, ಮನುಷ್ಯ ತನ್ನ ದುಡಿಮೆಯಲ್ಲೇ ದೇವರನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸೋಮಾರಿತನವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಈ ಆರ್ಥಿಕ ಚಿಂತನೆ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ.
3. ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀವಾದ
ವಿಶ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀವಾದದ ಚರ್ಚೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ಶತಮಾನಗಳ ಮೊದಲೇ ವಚನಕಾರ್ತಿಯರು ಕ್ರಾಂತಿ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ನೀಲಾಂಬಿಕೆ, ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ ಮುಂತಾದ ಸುಮಾರು 30ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಚನಕಾರ್ತಿಯರು ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು. ಹೆಣ್ಣು ಮಾಯೆಯಲ್ಲ, ಮನದ ಮುಂದಿನ ಆಶೆ ಮಾಯೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ಸ್ತ್ರೀ ಗೌರವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದರು.
4. ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆ
ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ವಚನಕಾರರು ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟ ಜಾಗತಿಕ ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಇವನಾರವ ಇವನಾರವ ಎನ್ನದೆ ಇವ ನಮ್ಮವ ಇವ ನಮ್ಮವ ಎಂದೆನಿಸಯ್ಯ ಎಂಬ ಬಸವಣ್ಣನವರ ವಚನ ಜಾಗತಿಕ ಭಾತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ತಳಸಮುದಾಯದವರೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನದ ಶಿಖರಕ್ಕೇರಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾರಿದ ಕ್ರಾಂತಿ ಇದು.
5. ಸರಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಶೈಲಿ
ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಭಾಷೆಯಾಗಿದ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಾದ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಗಹನವಾದ ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಲಾಯಿತು. ವಚನಗಳು ಕಾವ್ಯವೂ ಹೌದು, ಗದ್ಯವೂ ಹೌದು. ಈ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವು ವಿಶ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಲಿರಿಕ್ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.
ತೀರ್ಮಾನ:
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶ ಅಥವಾ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದುದಲ್ಲ. ಅದು ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ವೈಚಾರಿಕತೆ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನೋಭಾವದಿಂದಾಗಿ ವಿಶ್ವದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಅಜರಾಮರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇಂದು ವಚನಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಫ್ರೆಂಚ್, ಜರ್ಮನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಶ್ವದ ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಅನುವಾದಗೊಂಡು ಜಾಗತಿಕ ಓದುಗರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ.
2. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೈಜ ಭಕ್ತಿಯ ಚಿತ್ರಣ
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೈಜ ಭಕ್ತಿ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಅಥವಾ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವುದಲ್ಲ. ಅದು ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ನಡುವಿನ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿದೆ. ವಚನಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಅದು ತೋರಿಕೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅದು ಅರಿವು ಮತ್ತು ಆಚಾರದ ಸಮ್ಮಿಲನ.
ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾದ ನೈಜ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:
1. ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿಯೇ ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತಿ
ಬಾಹ್ಯವಾಗಿ ಮಡಿಯಾಗಿರುವುದು ಅಥವಾ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ವೇಷ ಧರಿಸುವುದು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ವಚನಕಾರರು ಸಾರಿದರು. ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲಿ ಶಿವನು ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರು ಹೇಳುವಂತೆ, ಮನದ ಮಡಿಗಿಂತ ತನುವಿನ ಮಡಿ ಲೇಸಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ದೇಹವನ್ನು ತೊಳೆದರೆ ಸಾಲದು, ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗಿನ ಮತ್ಸರ, ಕ್ರೋಧಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತಿ.
2. ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ
ಶ್ರೀಮಂತರು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಬಡವನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಅದ್ಭುತ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ನಮ್ಮ ದೇಹವೇ ಚಲಿಸುವ ದೇಗುಲ ಎಂದು ಅವರು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಾಲುಗಳೇ ಕಂಬ, ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ, ಶಿರವೇ ಹೊನ್ನ ಕಳಸವಯ್ಯಾ ಎಂಬ ಸಾಲುಗಳು ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರಕ್ಕಿಂತ ಅಂದರೆ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕಿಂತ, ಜಂಗಮಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಚಲಿಸುವ ಜೀವಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
3. ಅರಿವೇ ಗುರು
ಕುರುಡು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವಚನಕಾರರು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಆಧಾರ ಇರಬೇಕು. ಏನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಏಕೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಭಕ್ತನಿಗೆ ಇರಬೇಕು. ಇದನ್ನೇ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಅರಿವು ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
4. ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹ
ಭಕ್ತಿ ಎಂಬುದು ಸಮಾಜದಿಂದ ದೂರ ಹೋಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದಲ್ಲ. ತನ್ನ ಕಾಯಕವನ್ನು ಅಂದರೆ ದುಡಿಮೆಯನ್ನು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಇತರರಿಗೆ ಹಂಚಿಣ್ಣುವುದು ಅಥವಾ ದಾಸೋಹ ಮಾಡುವುದು ಭಕ್ತಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ ಎಂಬ ತತ್ವವು ಕೆಲಸವೇ ದೈವತ್ವಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ.
5. ದಯೆಯೇ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ
ಭಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಇರುವುದು ಪ್ರಾಣಿ ದಯೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ. ಯಾವ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದಯೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅದು ನೈಜ ಧರ್ಮವೇ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ವಚನಕಾರರು ನಂಬಿದ್ದರು. ದಯವಿಲ್ಲದ ಧರ್ಮವದಾವದಯ್ಯಾ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಲೇಸನ್ನು ಬಯಸುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಶಿವಭಕ್ತಿ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.
ಸಾರಾಂಶ:
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೈಜ ಭಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಸೇವೆ, ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲದ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ನುಡಿದಂತೆ ನಡೆಯುವ ಬದ್ಧತೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ವಚನಕಾರರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಎಂಬುದು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ
ಮಾನವನನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ.
3. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆ
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಯಂ ವಿಮರ್ಶೆ ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಹಂತ. ವಚನಕಾರರು ಸಮಾಜವನ್ನು ತಿದ್ದುವ ಮೊದಲು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ತನ್ನೊಳಗಿನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಗುರುತಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರು. ಭಕ್ತಿ ಎಂಬುದು ಕನ್ನಡಿಯಿದ್ದಂತೆ, ಅದು ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತರಂಗದ ಕೊಳೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿಲುವಾಗಿತ್ತು.
ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:
1. ಅಂತರಂಗದ ಕನ್ನಡಿ
ವಚನಕಾರರು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದು ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ ಕಂಡರು. ಕನ್ನಡಿಯ ಮೇಲೆ ಧೂಳು ಕುಳಿತರೆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಕಾಣಿಸದಂತೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳಾದ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭಗಳು ಕುಳಿತರೆ ದೈವತ್ವ ಕಾಣಿಸದು ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮ ಒಂದು ವಚನದಲ್ಲಿ, ನನ್ನ ಮನದೊಳಗಣ ಕಳವಳವ ನೀನಲ್ಲದೆ ಇನ್ಯಾರು ಬಲ್ಲರು? ಎಂದು ಕೇಳುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮೊಳಗಿನ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ದೇವರೆದುರು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾರೆ.
2. ತಪ್ಪುಗಳ ಮುಕ್ತ ಒಪ್ಪಿಗೆ
ವಚನಕಾರರು ತಾವೇನೂ ಪರಿಪೂರ್ಣರು ಎಂದು ಎಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಎನಗಿಂತ ಕಿರಿಯರಿಲ್ಲ, ಶಿವಭಕ್ತರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯರಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ವಿನಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆಯ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ಮೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ತಾನು ಮಾಡದ ತಪ್ಪಿಗೆ ಅಥವಾ ಮನದ ಚಂಚಲತೆಗೆ ಅಂಜುವ ಗುಣ ಅವರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.
3. ನುಡಿ ಮತ್ತು ನಡೆಯ ನಡುವಿನ ಅಂತರ
ತಾನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಹೇಳುವ ಮಾತುಗಳು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಬದುಕಿನ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರಬಾರದು ಎಂಬುದು ವಚನಕಾರರ ದೊಡ್ಡ ಕಾಳಜಿಯಾಗಿತ್ತು. ನುಡಿದಂತೆ ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವನೊಲ್ಲನಯ್ಯ ಎಂಬ ಸಾಲು ಕೇವಲ ಬೋಧನೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಕ್ತನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಗಂಟೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾತು ಮತ್ತು ಕೃತಿ ಒಂದಾಗದಿದ್ದರೆ ಆ ಭಕ್ತಿ ವ್ಯರ್ಥ ಎಂಬ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
4. ಅಹಂಕಾರದ ನಿರ್ಮೂಲನೆ
ಭಕ್ತಿಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಶತ್ರು ಅಹಂಕಾರ. ನಾನು ಜ್ಞಾನಿ, ನಾನು ಭಕ್ತ ಎಂಬ ಅಹಂ ಬಂದ ತಕ್ಷಣ ಭಕ್ತಿ ನಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಸುಡುವ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆಯಿದೆ. ಬಾಹ್ಯದ ಆಚಾರಗಳಿಗಿಂತ ಒಳಗಿನ ಅರಿವು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಅವರು ಸಾರಿದರು. ತನ್ನ ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಮೊದಲು ಅವು ಎಷ್ಟು ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗಿವೆ ಎಂದು ವಿಮರ್ಶಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಶರಣರ ದಾರಿಯಾಗಿತ್ತು.
5. ಲೋಕದ ಡೊಂಕನ್ನು ತಿದ್ದುವ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಡೊಂಕು ತಿದ್ದಿಕೊ
ಸಮಾಜದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವ ಹಕ್ಕು ನಮಗಿರುವುದು ನಾವು ಸರಿಯಾದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ. ಲೋಕದ ಡೊಂಕ ನೀವೇಕೆ ತಿದ್ದುವಿರಿ? ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ತನುವ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳಿ, ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಮನವ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮಾತು ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆಯ ಮೂಲಮಂತ್ರವಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದವರ ಮನೆಯ ಉರಿಯನ್ನು ಆರಿಸುವ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಮನೆಯ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥ.
ತೀರ್ಮಾನ:
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವಲ್ಲ, ಅದು ಸುಧಾರಣೆಯ ದಾರಿ. ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಮಾತ್ರ ಸಮಾಜವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ವಚನಕಾರರು ಜಗತ್ತಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಈ ಗುಣವೇ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿಸಿದೆ.
4. ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದ ವಿಡಂಬನೆ
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿರದೆ, ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳು, ಡಾಂಬಿಕತೆ ಮತ್ತು ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ತಿದ್ದಲು ಬಳಸಿದ ಪ್ರಬಲವಾದ ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕ ಆಯುಧವಾಗಿತ್ತು. ವಚನಕಾರರು ಸಮಾಜದ ಓರೆಕೋರೆಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನೇರ ಹಾಗೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನದ ವಿಡಂಬನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಮುಖಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:
1. ಧಾರ್ಮಿಕ ಡಾಂಬಿಕತೆಯ ವಿಡಂಬನೆ
ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಜನರು ಮಾಡುವ ಬಾಹ್ಯ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಚನಕಾರರು ಹಾಸ್ಯದ ಮೂಲಕ ವಿಡಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ ಪೂಜೆ ವ್ಯರ್ಥ ಎಂಬುದು ಅವರ ವಾದವಾಗಿತ್ತು.
ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಹೇಳುವಂತೆ: "ಕಲ್ಲ ನಾಗರ ಕಂಡರೆ ಹಾಲನೆರೆಯೆಂಬರು, ದಿಟದ ನಾಗರ ಕಂಡರೆ ಕೊಲ್ಲೆಂಬರಯ್ಯಾ!" ಅಂದರೆ, ಕಲ್ಲಿನ ಹಾವಿಗೆ ಹಾಲನ್ನಿಕ್ಕುವ ಮನುಷ್ಯ ನಿಜವಾದ ಹಾವನ್ನು ಕಂಡರೆ ಹೊಡೆಯಲು ಓಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ದ್ವಂದ್ವ ನಿಲುವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
2. ಜಾತೀಯತೆ ಮತ್ತು ಕುಲದ ವಿಡಂಬನೆ
ಜಾತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮೇಲು-ಕೀಳು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವರನ್ನು ವಚನಕಾರರು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದರು.
ಬಸವಣ್ಣನವರು "ಕುಲವನರಸುವರೆ ಶರಣರಲ್ಲಿ?" ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಮನುಷ್ಯನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅವನ ಗುಣದ ಮೇಲಿರಬೇಕೇ ಹೊರತು ಹುಟ್ಟಿದ ಕುಲದ ಮೇಲಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾರಿದರು.
"ಹೊಲೆಯ ಬಂದನೆನ್ನದೆ, ಇವ ನಮ್ಮವ ಎಂದೆನಿಸಯ್ಯ" ಎನ್ನುವ ಸಾಲುಗಳು ಅಂದಿನ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ಕ್ರೌರ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕ ಉತ್ತರವಾಗಿದೆ.
3. ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ದೈವಗಳ ವಿಮರ್ಶೆ
ಜನರು ಮರ, ಕಲ್ಲು, ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ದೇವರೆಂದು ಪೂಜಿಸುವುದನ್ನು ವಚನಕಾರರು ವಿಡಂಬಿಸಿದರು.
"ಕಲ್ಲು ದೇವರಲ್ಲ, ಮಣ್ಣು ದೇವರಲ್ಲ, ಮರ ದೇವರಲ್ಲ..." ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ನಿಜವಾದ ದೈವತ್ವ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.
ಊರ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಣಿ ಬಲಿ ನೀಡುವುದನ್ನು "ಕೊಲ್ಲುವವನೇ ಮಾದಿಗ, ಹೊಲಸು ತಿನ್ನುವವನೇ ಹಿರಿಯಕ್ಕ" ಎಂಬ ಮಾತುಗಳ ಮೂಲಕ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದರು.
4. ಲೌಕಿಕ ಆಶೆ ಮತ್ತು ಹಪಾಹಪಿ
ಹಣ, ಆಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣಿಗಾಗಿ ಹಪಹಪಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನ ಗುಣವನ್ನು ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ವಿಡಂಬಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಸಾರ ಎಂಬ ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ನಿಜವಾದ ಸುಖವನ್ನು ಮರೆತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು "ನೀರ್ಮೇಲಣ ಗುಳ್ಳೆಯಂತೆ" ಎಂದು ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.
"ತನುವಿನ ಕೋಪ ತನ್ನ ಹಿರಿಯಕ್ಕನ ಪುಣ್ಯ, ಮನದ ಕೋಪ ತನ್ನ ತಾನೇ ಸುಡುವುದು" ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಅವಗುಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತವೆ.
5. ಸ್ತ್ರೀ ವಿರೋಧಿ ಧೋರಣೆಯ ವಿಡಂಬನೆ
ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಮಾಯೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಂದಿನ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ವಚನಕಾರರು ತಕ್ಕ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದರು.
"ಹೆಣ್ಣು ಹೆಣ್ಣಲ್ಲ, ಹೆಣ್ಣು ಮಾಯೆಯಲ್ಲ... ಮನದ ಮುಂದಿನ ಆಶೆಯೇ ಮಾಯೆ" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜದ ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ವಿಡಂಬಿಸಿದರು.
ವಿಡಂಬನೆಯ ಶೈಲಿ
ವಚನಕಾರರ ವಿಡಂಬನೆಯು ಕೇವಲ ಟೀಕೆಗಾಗಿ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಅದು ಸಮಾಜವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅವರ ಮಾತುಗಳು "ನುಡಿದರೆ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರದಂತಿರಬೇಕು" ಎನ್ನುವಂತೆ ನೇರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಸತ್ಯದ ಕಹಿಯನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಉಣಬಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟವು.
ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸಮಾಜದ ಮುಖಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿದು, ಅದರಲ್ಲಿನ ಧೂಳನ್ನು (ಅನಿಷ್ಟಗಳನ್ನು) ಒರೆಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ.
ಕಾಮೆಂಟ್‌ಗಳಿಲ್ಲ:
ಕಾಮೆಂಟ್‌ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿ