ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ ಪ್ರಕಾಶ (ಪಂಪ ಭಾರತ

 

ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ ಪ್ರಕಾಶ
(ಪಂಪ ಭಾರತ)

— ಸರಳ ಹೊಸಗನ್ನಡ ಅನುವಾದ, ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಸವಿವರ ಭಾವಾರ್ಥ —

ಆಶ್ವಾಸ - ಒಂದು 

 ದೇವತಾಸ್ತುತಿ:

ಪದ್ಯ ೧: ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಅರಿಕೇಸರಿ ಸ್ತುತಿ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯನ್ನು ಸಮುದ್ರ ಮಥನದ ಮೂಲಕ (ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರದ ಸಾಧನವಾಗಿ) ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಿಂದ ಪಡೆದವನೂ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ‘ಜೀಯಾ’ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ಶತ್ರು ರಾಜರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಗೆದ್ದವನೂ ಆದ, ಆ ಕೃಷ್ಣನ (ನಾರಾಯಣನ) ಕಟಾಕ್ಷ ನೋಟವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಧೀರೋದಾತ್ತನಾದ ಅರಿಕೇಸರಿ ಮಹಾರಾಜನು ನಮಗೆ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಸುಖ-ಸೌಭಾಗ್ಯಗಳನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ.

(ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪಂಪನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯದಾತನಾದ ಅರಿಕೇಸರಿಯನ್ನು ನಾರಾಯಣನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸಿದ್ದಾನೆ).

ಪದ್ಯ ೨: ಶಿವ (ಮಹೇಶ್ವರ) ಸ್ತುತಿ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಯಾರ ಸಿಟ್ಟು ಹಣೆಗಣ್ಣಿನ ಉರಿಯಂತಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವರಪ್ರಸಾದವೋ, ಯಾರ ಉಜ್ವಲವಾದ ಕೀರ್ತಿಯು ದೇಹಕ್ಕೆ ಧರಿಸಿದ ವಿಭೂತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಪ್ರಭುಶಕ್ತಿಯೇ ಆಯುಧವೋ (ಶೂಲವೋ) ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ರತ್ನಗಳೇ ನಾಗಾಭರಣಗಳಾಗಿವೆಯೋ, ಅಂತಹ ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಯೂ ಉದಾರಿಯೂ ಆದ ಪರಮೇಶ್ವರನು ನಮಗೆ ಸಕಲ ಭೋಗಭಾಗ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಲಿ.

ಪದ್ಯ ೩: ಸೂರ್ಯ (ಮಾರ್ತಾಂಡ) ಸ್ತುತಿ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಯಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಚಂಡ ಶತ್ರುಗಳೆಂಬ ಕತ್ತಲೆಯು ಓಡಿಹೋಗುವುದೋ, ಯಾರ ಉದಯದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಸಜ್ಜನರೆಂಬ ಕಮಲದ ಹಿಂಡು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ವಿಕಸಿಸುವುದೋ ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ಯಾಚಕರ (ಬೇಡುವವರ) ಸಮೂಹವು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಸದಾ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ಅಂತಹ ಪ್ರಚಂಡ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಹೃದಯವೆಂಬ ಕಮಲವನ್ನು ವಿಕಸಿತಗೊಳಿಸಲಿ (ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಲಿ).

ಪದ್ಯ ೪: ಮನ್ಮಥ (ಕಾಮದೇವ) ಸ್ತುತಿ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಲೂ, ರತಿದೇವಿಯ ಪ್ರೀತಿಯ ಕ್ರೀಡೆಯಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ, ಯಾರಿಗೂ ಸೋಲದ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನೂ, ತನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ (ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ) ಕಟಕಾಧಿಪತಿಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೂ ಆದ, ಸಹಜ ಮನ್ಮಥನಂತಿರುವ ರಾಜನು ನಮಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ರತೋತ್ಸವಗಳ (ಪ್ರೇಮ ಸುಖದ) ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ.

ಪದ್ಯ ೫: ಸರಸ್ವತಿ ಸ್ತುತಿ

ಭಾವಾರ್ಥ

ಯಾರಿಗೆ ಕೊಂಚವೂ ನಾಶವಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಂಡವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಕಲಿತವರಿಗೆ ಯಾರು ಅಕ್ಷಯನಿಧಿಯೋ, ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸುವವರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವವಳೋ, ಅಂತಹ ಜಗನ್ಮಾತೆಯಾದ ಸರಸ್ವತಿ ದೇವಿಯು ನನ್ನ ಮುಖವೆಂಬ ಕಮಲ ರಂಗಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಕೇಳುಗರಿಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ ಬುದ್ಧಿ-ಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ.

ಪದ್ಯ ೬: ವೀರರ/ದುರ್ಗೆಯ ರೌದ್ರರೂಪದ ಸ್ತುತಿ (ಅಪೂರ್ಣ ಪದ್ಯ)

ಭಾವಾರ್ಥ:

ತ್ರಿಶೂಲದಲ್ಲಿ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿರುವ ಹೊಸ ರಕ್ತವೇ ಕೆಂಪು ಚಿಗುರಿನಂತಿರಲು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಹೊರಬರುವಂತೆ ನೇತಾಡುತ್ತಿರುವ ಕರುಳಿನ ಬಳ್ಳಿಯೇ ಎಳೆಯ ಕಮಲದ ನಾಲದಂತಿರಲು, ಶತ್ರುಗಳ ದೇಹದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ವಿರಹಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಕತ್ತಿಯಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಕೊಂದ ವೀರನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲರೂ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ...

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಪನು ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಹರಿ, ಹರ, ಸೂರ್ಯ, ಮನ್ಮಥ, ಸರಸ್ವತಿಯರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ರಾಜನಾದ ಅರಿಕೇಸರಿಯನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ನಾಯಕನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪದ್ಯ ೭: ವಿನಾಯಕ (ಗಣಪತಿ) ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯ ಸಂಕಲ್ಪ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಯಾರ ದಾನವು (ಮದಜಲವು) ಯಾವಾಗಲೂ ದುಂಬಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದೆಯೋ (ನನ್ನ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಕೊಡುಗೆಯು ಕಾವ್ಯರಸವನ್ನು ಹೀರುವ ಸಹೃದಯರೆಂಬ ದುಂಬಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದೆ), ಯಾರ ದೈವೀ ಕೊಡುಗೆಯು ವಿಬುಧರಿಗೆ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ/ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ) ನಿರಂತರ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಂತಹ ವಿಘ್ನನಿವಾರಕನಾದ ವಿನಾಯಕನು—ನನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಈ ಪ್ರಭುವು (ಅರಿಕೇಸರಿ) ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಉನ್ನತಿಯಿಂದ ಗೆಲ್ಲುವವನೆಂದು ಮೆಚ್ಚಿ—‘ಗುಣಾರ್ಣವ’ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಹೊತ್ತ ಈ ಅರಿಕೇಸರಿ ಮಹಾರಾಜನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಯದಿಂದ, ವಿಘ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಸುಗಮವಾಗಿ ಸಾಗುವಂತೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಲಿ.

ಪದ್ಯ ೮: ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ (ದೇಸಿ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗ ಸಮನ್ವಯ)

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಕಾವ್ಯದ ಕಲ್ಪನೆ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವು ಹೊಸದಾಗಿರಬೇಕು; ಅದು ಮೃದುವಾದ ಶಬ್ದರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪುವಂತಿರಬೇಕು; ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸೊಗಡಿನ ‘ದೇಸಿ’ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುಟ್ಟಬೇಕು; ಶಾಸ್ತ್ರಬದ್ಧವಾದ ‘ಮಾರ್ಗ’ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲೇ ಸಾಗಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲಬೇಕು. ಹಾಗೆ ರಚಿತವಾದ ಕಾವ್ಯಬಂಧವು ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ—ವಸಂತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಸುಗ್ಗಿಯಲ್ಲಿ) ಎಳೆಮಾವಿನ ಮರವು ಕೆಂಪನೆಯ ಚಿಗುರು ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಕೋಗಿಲೆಗಳು ಇಂಪಾಗಿ ಹಾಡುವಾಗ ಕಂಗೊಳಿಸುವಂತೆ, ಆ ಕಾವ್ಯವು ಸಹೃದಯರನ್ನು ಆನಂದತುಂದಿಲರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪದ್ಯ ೯: ಕಾವ್ಯದ ಅರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಅರಿಕೇಸರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಣೆ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಎಲ್ಲಾ ಉತ್ತಮ ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ, ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಸಶಕ್ತವಾಗಿರುವ, ಉದಾತ್ತವಾದ ಶೈಲಿ ಹಾಗೂ ವೃತ್ತಗಳ (ಛಂದಸ್ಸಿನ) ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಅನೇಕ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಹಾಗೂ ಕಾವ್ಯಗುಣಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನವಾಗಿರುವ, ಮೃದುವಾದ ಪಾದರಚನೆಯಿಂದ ವಾಕ್-ಶ್ರೀಯಿಂದ (ಸರಸ್ವತಿಯ ಕೃಪೆಯಿಂದ) ಸುಂದರವಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಸಕಲ ಕಲೆಗಳಿಂದ ಒಪ್ಪುವ ಕಾವ್ಯವೆಂಬ ‘ಹೆಣ್ಣುಮಗಳನ್ನು’ (ಕನ್ಯೆಯನ್ನು) ಅರ್ಪಿಸುವುದಾದರೆ ಧೀರೋದಾತ್ತನಾದ ಆ ಅರಿಕೇಸರಿ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಅದನ್ನರಿಯದ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಲ್ಲದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ (ಅವಸ್ತುಗಳಿಗೆ) ಕೊಡಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಖಂಡಿತ ಇಲ್ಲ.

ಪದ್ಯ ೧೦: ಕವಿ ಪಂಪ ಮತ್ತು ರಾಜ ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಕವಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜರ ನಡುವೆ ಈ ಅರಿಕೇಸರಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವಿ; ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕವಿಗಳ ನಡುವೆ ಈ ರಾಜನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜ. ಇಂತಹ ಅಪರೂಪದ ಜೋಡಿ ದೊರೆತಾಗ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಕೀರ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಹದಿನಾರು ಜನ ಮಹಾರಾಜರ (ಷೋಡಶ ನೃಪರು) ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ‘ಕವಿತಾ ಗುಣಾರ್ಣವ’ನಾದ ಈ ರಾಜನೇ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅತ್ತ ಸದ್ಗುಣಗಳಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಇಂತಹ ಗುಣಾರ್ಣವನಿಗೆ ಸಮನಾದವರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಪದ್ಯ ೧೧: ಕಾವ್ಯ ರಚನೆಯ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೂ, ಮೂಲ ಕಥೆಯ ಶರೀರಕ್ಕೆ (ಗಾಂಭೀರ್ಯಕ್ಕೆ) ಧಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತೆ ಇಡೀ ಭಾರತದ ಕಥೆಯನ್ನು ಇದುವರೆಗೆ ಯಾರೂ ಪೇಳದ ಅತ್ಯಪೂರ್ವ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ ಕವೀಶ್ವರರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಕಥೆ ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಪ್ಪುವಂತೆ ಸಮರಸವಾಗಿ ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯಬಲ್ಲವನಿದ್ದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಪಂಪ ಮಾತ್ರ! ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ನಾನು ಈ ಮಹಾಪ್ರಬಂಧದ (ಕಾವ್ಯದ) ರಚನೆಗೆ ಕೈಹಾಕಿದ್ದೇನೆ

ಪದ್ಯ ೧೨: ದುಷ್ಕವಿಗಳ ನಿಂದನೆ (ಬರಹದ ವ್ಯರ್ಥತೆ)

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಸುಂದರವಾದ ಪದಗಳ ಜೋಡಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯುಳ್ಳ ಕಾವ್ಯಗುಣವಿಲ್ಲದೆ, ಹಠಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಬರೆದ ಕೀಳುಮಟ್ಟದ ಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಬರೆಯುವವನ ಕೈನೋವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಬರೆದಿಡಲು ಬಳಸಿದ ನಯವಾದ ತಾಳೆಗರಿಯ (ಅಥವಾ ಕಾಗದದ) ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಇನ್ನು ಅದನ್ನು ಓದಿಸಿದರೆ ಕೇಳುಗರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗದೆ ಸಮಯದ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ! ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕಾವ್ಯ ಬರೆದೆನೆಂದು ಗರ್ವದಿಂದ ಬೀಗುವ ಆ ದುಷ್ಕವಿಗಳನ್ನು ಕವಿಗಳೆಂದು ಲೆಕ್ಕಿಸಬೇಕೇ? ಅವರು ಕವಿಗಳೇ ಅಲ್ಲ.

ವ್ಯಾಸ ಮುನೀಂದ್ರರ ಪ್ರಸ್ತಾಪ:

ಭಾವಾರ್ಥ:

ವ್ಯಾಸ ಮಹರ್ಷಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದು, ದಿವ್ಯ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ವೈಶಂಪಾಯನಿಗೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮುಂದೆ ವೈಶಂಪಾಯನ ಈ ಕತೆಯನ್ನು ಜನಮೇಜಯ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹೇಳಿದರು. ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಮಹಾಭಾರತ ಕಥಾ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ನಾನು ಶಾಸನದಂತೆ (ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ) ಮಾಡಿದೆನು.

ಪದ್ಯ ೧೩: ಪಂಪನ ವಿನಯ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯದ ಉದ್ದೇಶ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ವ್ಯಾಸ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಗಂಭೀರವಾದ ವಚನಗಳೆಂಬ ಅಮೃತ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನಾನು ಈಜಲು ಹೊರಟಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೆಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ನನಗೇನೂ ‘ನಾನೇ ಕವಿ ವ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಗರ್ವವಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಆಶ್ರಯದಾತನಾದ ಗುಣಾರ್ಣವನು (ಅರಿಕೇಸರಿ) ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಅಷ್ಟೆ. ಕಾವ್ಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಗರ್ವವೋ (ದೋಷವೋ) ಅಥವಾ ಅದೋಷವೋ (ದೋಷವಲ್ಲದ್ದೋ) ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು; ನನ್ನ ಈ ಸಾಹಸವನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಯಾವ ದೋಷವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವರೋ ನಾನರಿಯೆ.

ಪದ್ಯ ೧೪: ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಸಮೀಕರಣ (ಕಾವ್ಯದ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದು)

ಭಾವಾರ್ಥ:

ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕೀರ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಸದ್ಗುಣಗಳಾಗಲಿ ಇಲ್ಲದ ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಭು ಎಂದುಕೊಂಡು, ಅವನನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯುವುದು ವ್ಯರ್ಥ. ಆದರೆ ಉದಾತ್ತ ಚರಿತ್ರೆಯುಳ್ಳ ಈ ಅರಿಕೇಸರಿಯನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದ ಪೂರ್ವರಾಜರೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ, ಈ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಧೀರೋದಾತ್ತ ನಾಯಕನಾದ ಕಿರಣಧಾರಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ (ಕಿರೀಟಿಗೆ) ನನ್ನ ಪ್ರಭು ಗುಣಾರ್ಣವನನ್ನು (ಅರಿಕೇಸರಿಯನ್ನು) ಹೋಲಿಸಿ, ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಒಂದಾಗಿಸಿ ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯಲು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸುಕವಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಈ ೧೪ನೆಯ ಪದ್ಯವು ಪಂಪ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಪದ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲೇ ಪಂಪನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ನಾಯಕ ಅರ್ಜುನನೇ ಹೊರತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಲ್ಲ (ಧರ್ಮರಾಯನಲ್ಲ) ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಪಾತ್ರದ ಮೂಲಕ ತಾನು ತನ್ನ ರಾಜ ಅರಿಕೇಸರಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ

ಪದ್ಯ ೧೫: ಚಾಲುಕ್ಯ ವಂಶದ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನ ಉಗಮ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಶ್ರೀಮಂತವಾದ ಚಾಲುಕ್ಯ ವಂಶವೆಂಬ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಅಮೃತಕಿರಣಗಳನ್ನು ಬೀರುವ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವನೂ, ಈ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಶಿರೋಮಣಿಯಂತೆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿದವನೂ ಆದ 

'ಯುದ್ಧಮಲ್ಲ' ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜನು ಬಾಳಿ ಬದುಕಿದನು.

ಪದ್ಯ ೧೬: ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಆ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ತೋಳ್ಬಲದಿಂದ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ಶತ್ರುರಾಜರ ಮಂಡಲವನ್ನೇ ಆಳಬಲ್ಲ ಅತ್ಯಧಿಕ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವನ ಪಾದಗಳು, ಸೋತು ಶರಣಾದ ಶತ್ರುರಾಜರ ಕಿರೀಟಗಳಲ್ಲಿನ ರತ್ನಗಳ ಕಿರಣಗಳ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು (ಅಂದರೆ ಶತ್ರುರಾಜರು ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು). ಅಂತಹ ಮಹಾವೀರನು ಸಪಾದಲಕ್ಷ (ಒಂದೂಕಾಲು ಲಕ್ಷ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ವಿಶಾಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ) ದೇಶವನ್ನು ಆಳಿದನು.

ಪದ್ಯ ೧೭: ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ವೈಭವ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಆ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲ ಮಹಾರಾಜನ ವೈಭವವನ್ನು ಏನೆಂದು ಬಣ್ಣಿಸುವುದು! ಅವನು ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ಶತ್ರುಗಳ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಆ ರಾಜನು ತನ್ನ ಜಯಶಾಲಿಯಾದ ಆನೆಗಳ ದಂಡನ್ನು ವೈಭವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ 'ಬೋದನ' (ಪೋದನಪುರ/ಇಂದಿನ ಬೋಧನ್) ಎಂಬ ನಗರದ ಜಲಾವೃತವಾದ ದೀರ್ಘಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ (ದೊಡ್ಡ ಕೊಳಗಳಲ್ಲಿ) ಇಳಿಸಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಮಜ್ಜನ ಮಾಡಿಸಿದನು.

ಪದ್ಯ ೧೮: ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನ ಮಗ ಒಂದನೆಯ ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಜನನ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ರಾಣಿಗೂ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಮಲ್ಲ ಮಹಾರಾಜನಿಗೂ ಮಗನಾಗಿ ಆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜನು ಜನಿಸಿದನು. ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಸಾಮಂತ ರಾಜರು ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುವಾಗ, ಅವರ ಕಿರೀಟಗಳ ರತ್ನದ ಕಿರಣಗಳು ತಾಗಿ ಯಾರ ಪಾದದ ಉಗುರುಗಳು ಕೆಂಪನೆಯ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ರಂಜಿತವಾಗಿದ್ದವೋ, ಅಂತಹ ತೇಜಸ್ವಿ ರಾಜನೇ ಎರಡನೆಯ ಅರಿಕೇಸರಿ'. 

ಪದ್ಯ ೧೯: ಒಂದನೆಯ ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಶೌರ್ಯ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಆ ಅರಿಕೇಸರಿ ಮಹಾರಾಜನು, ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಮದದಾನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಿಂಹದಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳಾದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕರವಾಳದಿಂದಲೇ (ಕತ್ತಿಯಿಂದಲೇ) ಸೀಳಿ ಮೆಟ್ಟಿ ನಿಂತು, ಶತ್ರುರಾಜರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ತನ್ನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ಗಮನಿಸಿ: ಇಲ್ಲಿ ಪಂಪನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯದಾತನಾದ ಎರಡನೆಯ ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಪೂರ್ವಜರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೊದಲು ಮೂಲಪುರುಷನಾದ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿ, ತದನಂತರ ಅವನ ಮಗನಾದ ಎರಡನೆಯ ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪದ್ಯ ೨೦: ಒಂದನೆಯ ಅರಿಕೇಸರಿಯ ವೆಂಗಿ ದಿಗ್ವಿಜಯ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ದೊರೆಯಾದ ನಿರುಪಮದೇವನ (ಧ್ರುವರಾಜನ) ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಆತನ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದ ಈ ಒಂದನೆಯ ಅರಿಕೇಸರಿ ಮಹಾರಾಜನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಇಡೀ ವೆಂಗಿ ದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತು ತ್ರಿಕಳಿಂಗ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಗೆದ್ದು ತನ್ನ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ತನ್ನ ಈ ಅದ್ಭುತ ದಿಗ್ವಿಜಯದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗರ್ವದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆಯೂ (ದಿಗ್ಭಿತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ) ಶಾಸನಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದನು.

ಪದ್ಯ ೨೧: ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಕ್ಷಾತ್ರ ತೇಜಸ್ಸು

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೇಜೋಗುಣವು, ಯುದ್ಧದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಬೇಕಾದ ದೃಢತೆಯು, ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮದ ಬಲವು ಮತ್ತು ಶತ್ರುರಾಜರನ್ನು ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಧೂಳೀಪಟ ಮಾಡಿ ವಿಜಯದ ಆಟವಾಡುವ (ರಣವಿನೋದ) ಚಾತುರ್ಯವು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅರಿಕೇಸರಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೆಲೆನಿಂತಿವೆ. ಪೂರ್ವದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿಯೂ ಇಷ್ಟೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವಂತೆ ಆತನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿವೆತ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು.

ಪದ್ಯ ೨೨: ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಮಕ್ಕಳು (ನರಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಭದ್ರದೇವ)

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಆ ಒಂದನೆಯ ಅರಿಕೇಸರಿ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಶತ್ರುರಾಜರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸಬಲ್ಲ, ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ರೌದ್ರವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕತ್ತಿಯ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು ಜನಿಸಿದರು. ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ನರಸಿಂಹ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಭದ್ರದೇವ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದರು.

ಪದ್ಯ ೨೩: ಒಂದನೆಯ ನರಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಮಲ್ಲ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಆ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ನರಸಿಂಹನಿಗೆ (ಇವನು ಒಂದನೆಯ ನರಸಿಂಹ) ಜಗತ್ತಿಗೆಲ್ಲ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡುವ ದೀಪದಂತಹ ಮಗನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನು (ಇವನು ಎರಡನೆಯ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲ) ಹಿರಿಯ ಮಗನಾಗಿ ಜನಿಸಿದನು.

ಪದ್ಯ ೨೪: ಎರಡನೆಯ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನ ವೀರಾವೇಶ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಆ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನು ಯುದ್ಧರಂಗಕ್ಕೆ ಇಳಿದರೆ ಸಾಕು, ಹಿಂದೆ ಜರುಗಿದ ಕದನಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸಾಲುಸಾಲಾಗಿ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಮರುಕಳಿಸಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈತನು ತನ್ನ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸತತವಾಗಿ ನಲವತ್ತೆರಡು (೪೨) ಭೀಕರ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸದೆಬಡಿದು ಮಹಾವೀರನೆನಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಪದ್ಯ ೨೫: ಬದ್ದೆಗನ ಜನನ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಯಾರೂ ತಡೆಯಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ವೀರಾವೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಆ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನಿಗೆ ಬದ್ದೆಗ' (ಇವನು ಒಂದನೆಯ ಬದ್ದೆಗ) ಎಂಬುವನು ಹಿರಿಯ ಮಗನಾಗಿ ಜನಿಸಿದನು. ಈತನ ಜನನದಿಂದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಜೇಯತೆಗೆ (ಸೋಲದ ಗುಣಕ್ಕೆ) ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗೌರವ ಬಂದಂತಾಯಿತು; ಆ ಗೌರವದಿಂದ ರಾಜವಂಶದ ಐಶ್ವರ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಒಮ್ಮೆ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಈ ಬದ್ದೆಗನು ಸಿಟ್ಟಿಗೆದ್ದು ನಿಂತರೆ ಸಾಕು, ಆತನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಗೆದ್ದು ಸೋಲಿಸುವ ಧೀರರು ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ!

ವಿಶೇಷ ವಿವರಣೆ: ಪಂಪನು ಇಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ವಂಶದ ಕವಲನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದನೆಯ ಅರಿಕೇಸರಿಯ ನಂತರ ಅವನ ಮಗ ನರಸಿಂಹ, ಅವನ ಮಗ ಎರಡನೆಯ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲ (೪೨ ಯುದ್ಧಗಳ ವೀರ), ಮತ್ತು ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾಗಿ ಬದ್ದೆಗನು ರಾಜ್ಯಭಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಈ ಪದ್ಯಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.

ಪದ್ಯ ೨೬: ಬದ್ದೆಗನ ಅಪ್ರತಿಮ ಶೌರ್ಯ (ಭೀಮನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದ ಪ್ರಸಂಗ)

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಈ ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ತಾನೊಬ್ಬನೇ 'ಸೋಲದ ಗಂಡ' (ಯಾರಿಂದಲೂ ಸೋಲಿಸಲಾಗದ ವೀರ) ಎಂಬ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಈ ಬದ್ದೆಗನು ಪಸರಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಗರ್ವದಿಂದ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದ ಉಗ್ರತೆಯಿಂದ—ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಜವರಾಯನಂತಿರುವ ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವಂತೆ—ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುರಾಜನಾದ 'ಭೀಮ'ನನ್ನು (ಇವನು ಇತಿಹಾಸದ ಚಾಲುಕ್ಯ ವಂಶದ ಕೃಷ್ಣನ ಮಗ ಭೀಮ) ಅತ್ಯಂತ ಗರ್ವದಿಂದ ನೀರೊಳಗೆ ಒತ್ತಿ ಹಿಡಿದು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸೆರೆಹಿಡಿದನು. ಇಂತಹ ಸಾಹಸಿಯಾದ ಬದ್ದೆಗನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಮೆಯ್ದಲಿ (ವೀರ) ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾನೆ?

ಪದ್ಯ ೨೭: ಬದ್ದೆಗನ ಆಜ್ಞಾಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವೈಭವ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುವಂತಹ ಉನ್ನತ ಕೀರ್ತಿ, ಆ ಕೀರ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾದ ಸದಾ ಜಾಗೃತವಾದ ಮಹೋದ್ಯೋಗ (ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿ), ಆ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಆಜ್ಞಾಶಕ್ತಿ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಬಾಹುಬಲದ ಗರ್ವಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನೀಡಿದ್ದವು. ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ ಶತ್ರುರಾಜರ ಮಂಡಲವನ್ನೇ ಸದೆಬಡಿದು, ಇಡೀ ಜಗದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಈ ಬದ್ದೆಗನಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲ, ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ರಾಜರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಧರೆಗೆ ಇಳಿದುಬಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೊರೆ ಯಾರಿದ್ದಾನೆ? ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.

ಪದ್ಯ ೨೮: ಬದ್ದೆಗನ ಅತಿಶಯ ದಾನಗುಣ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಬಂಗಾರದ ಮೇರು ಪರ್ವತವನ್ನು ತಂದು ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಉದಾರತೆಯೇ ಇವನಾಗಿತ್ತು. ರಸಸಿದ್ಧಿಯ ಗಣಿಯೇ ಇವನಾಗಿದ್ದನು; ಸ್ಪರ್ಶಮಣಿಯ (ಪರುಸವೇದಿಯ) ಕಣಿಯಂತಿರುವ ಭಂಡಾರವೇ ತನ್ನ ಬಳಿ ಇದೆಯೇನೋ ಎನ್ನುವಂತೆ ಆತನು ಯಾಚಕರಿಗೆ ಬೇಡಿದ್ದನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಡ್ಡಿಯೇ ಇಲ್ಲದ ಇಂತಹ ನಿರಂತರ ಮಹಾದಾನವನ್ನು ನೀಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆ ಬದ್ದೆಗನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಲ್ಲವರು ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ?

ಪದ್ಯ ೨೯: ಬದ್ದೆಗನ (ಭದ್ರದೇವನ) ಚಾಗದ (ತ್ಯಾಗದ/ದಾನದ) ಮಹಿಮೆ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಈ ಬದ್ದೆಗನ (ಇವನಿಗೆ ಭದ್ರದೇವ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇತ್ತು) ಅಪಾರವಾದ ದಾನಗುಣದ ಮುಂದೆ ಸ್ವರ್ಗದ ದೇವತೆಗಳ ವೈಭವವೂ ಮಂಕಾಯಿತು! ಕಾಮಧೇನುವೆಂಬ ಹಸುವು ತಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಹೆಮ್ಮೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸುಮ್ಮನಾಯಿತು; ಐರಾವತವೆಂಬ ದೇವಲೋಕದ ಆನೆಯು ತನಗಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಗರ್ವವನ್ನು ಮರೆತು ಮೌನವಾಯಿತು; ಉಚ್ಚೈಶ್ರವಸ್ಸೆಂಬ ದೇವಲೋಕದ ಕುದುರೆಯು 'ನಾನೇ ವೇಗಶಾಲಿ' ಎಂಬ ಹಠವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಿಂಜರಿಯಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ಬದ್ದೆಗನ ದಾನದ ವೈಭವದ ಮುಂದೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ತೀರಾ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ಕಂಡವು!

ಪದ್ಯ ೩೦: ಬದ್ದೆಗನ ಮಗ ಎರಡನೆಯ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನ ಪರಿಚಯ

ಭಾವಾರ್ಥ:

ಆ ಮಹಾವೀರ ಬದ್ದೆಗನಿಗೆ ಮಗನಾಗಿ, ಶತ್ರುಗಳೆಂಬ ಕತ್ತಲೆಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸವರಿಹಾಕಲು ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಉಗುಳುವ ಸೂರ್ಯನಂತಿರುವವನೂ, ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಂದ ಸದಾ ಶೋಭಿಸುವ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದವನೂ ಆದ 'ಯುದ್ಧಮಲ್ಲ' (ಇವನು ಮೂರನೆಯ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲ / ದುಗ್ಧಮಲ್ಲ) ಜನಿಸಿದನು. ಈತನ ಕೈಯಲ್ಲಿನ ಕತ್ತಿಯು (ಕೃಪಾಣವು) ಭೂಮಂಡಲದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರವೀಣತೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ಹಾಗೂ ಆಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.

ಸಾರಾಂಶ: ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಂಪನು ಬದ್ದೆಗನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶೌರ್ಯ (ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಪರವಾಗಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ಭೀಮನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಸಂಗ) ಹಾಗೂ ಅವನ ಅದ್ಭುತ ದಾನಗುಣವನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿ, ತದನಂತರ ಅವನ ಮಗನಾದ ಯುದ್ಧಮಲ್ಲನ ಉಗಮವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪದ್ಯ ೩೧:

ನರಸಿಂಹನ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತಾಪ 

​ಪಂಪನು ಅರಿಕೇಸರಿಯ ತಂದೆಯಾದ ನರಸಿಂಹನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ:

ನರಸಿಂಹನು ತನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜರುಗಳಾದ ನಳ, ನಹುಷ, ಪೃಥು, ಮಾಂಧಾತೃ ಮುಂತಾದ ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ಮಲಗಿಸಿ (ಅವರಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ) ವಿಜೃಂಭಿಸಿದ ಪರಮಾತ್ಮನಂತಿದ್ದನು.

​ಪದ್ಯ ೩೩-೩೪: ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದಂತೆ ನೆಗೆಯುವ ನರಸಿಂಹನ ರೌದ್ರಾವತಾರಕ್ಕೆ ಶತ್ರುಸೇನೆ ತತ್ತರಿಸಿತು. ಆತನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೈರಿಗಳನ್ನು ಸದೆಬಡಿದಾಗ ಚಿಮ್ಮಿದ ರಕ್ತದ ಕೆಂಗುಡಿಯು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು.

ಪದ್ಯ ೩೫: ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ನರಸಿಂಹನು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಉರಿದುಬಿದ್ದಾಗ, ಆತನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ 'ಕೇಸರಿ' (ಕಾಡಿನ ಸಿಂಹ) ವೈರಿಗಳ ಆನೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಸದೆಬಡಿಯುವಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶತ್ರು ರಾಜರ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಚಿಮ್ಮಿ ಎದ್ದ ಕೋಪ, ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಆಕ್ರೋಶದ ಉರಿ ಜ್ವಾಲೆಗಳು (ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳು), ಈ ನರಸಿಂಹನ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ತೇಜಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೇ ಅನುಕರಿಸುವಂತೆ (ಅದಕ್ಕೇ ಸರಿಸಾಟಿಯಾಗುವಂತೆ) ಇಡೀ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು.

​ಅಂದರೆ, ನರಸಿಂಹನ ಶೌರ್ಯದ ತಾಪಕ್ಕೆ ಎದುರಾಳಿಗಳ ಸೈನ್ಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆಂದು ಬೂದಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಪಂಪನು ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಸಿದ್ದಾನೆ.

​ಪದ್ಯ ೩೬ (ಗುರ್ಜರ ರಾಜನ ಪರಾಜಯ): ನರಸಿಂಹನು ವಿಜಯದ ಆನೆಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿ, ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಗುರ್ಜರ ರಾಜನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಓಡಿಸಿ, ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಂಡನು.

​ಪದ್ಯ ೩೭-೩೮: ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಎರಗುವ ಈತನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ವೈರಿ ರಾಜರು ನಿಂತಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದೆ, ಉಣ್ಣದೆ-ತಿನ್ನದೆ ಓಡಿಹೋದರು. ನರಸಿಂಹನು ಗಂಗಾನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಾಳಪ್ರಿಯ (ಕಾಲ್ಪೀ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಜಯ ಸ್ತಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ಪದ್ಯ ೩೯ - ೪೦: ಮಾತೆ ಜಾಕವ್ವನ ಸದ್ಗುಣ ವರ್ಣನೆ 

​ನರಸಿಂಹನ ಹೆಂಡತಿಯೂ, ಅರಿಕೇಸರಿಯ ತಾಯಿಯೂ ಆದ ಜಾಕವ್ವಳ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಂಪನು ಹೀಗೆ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ್ದಾನೆ:

​"ಆ ನರಸಿಂಹ ಮಹೀಶ ಮನೋ ನಯನಪ್ರಿಯೆ... ಜಾನಕಿಗಗ್ಗಳಮೆ ಕುಲದೊಳಂ ಶೀಲದೊಳಂತೆ!"

​ನರಸಿಂಹನ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಪ್ರಿಯಳಾದ, ಸುಂದರ ಕೇಶರಾಶಿಯುಳ್ಳ, ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ ಜಾಕವ್ವಳು ಕುಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಡತೆಯಲ್ಲಿ (ಶೀಲದಲ್ಲಿ) ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸೀತಾಮಾತೆಗಿಂತಲೂ (ಜಾನಕಿ) ಮಿಗಿಲಾದವಳು.

​ಬಿಳಿಯ ತಾವರೆಯ ದಳಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುವ ಈಕೆಗೆ ಈ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಾಟಿಯಾದ ಬೇರೆ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳೇ ಇಲ್ಲ.

ಪದ್ಯ ೪೧ - ೪೬: ಗುಣಾರ್ಣವ ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಜನನ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ 

​ಜಾಕವ್ವ ಮತ್ತು ನರಸಿಂಹರ ಮಗನಾಗಿ ಅರಿಕೇಸರಿ ಜನಿಸಿದಾಗ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿತು.

ಪದ್ಯ ೪೩: ​ಬಾಲ್ಯದ ಆನೆ ಪ್ರೀತಿ ಅರಿಕೇಸರಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಆನೆಗಳೆಂದರೆ ಅಪಾರ ಪ್ರೀತಿ. ಆತನು ಮದದಾನೆಯ ದಂತಗಳನ್ನೇ ತನ್ನ ತೊಟ್ಟಿಲಿನ ಕಂಬಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆದ ಬಾಲಸಿಂಹ.

ಪದ್ಯ ೪೪-೪೬:​ ಅಪ್ರತಿಮ ಬೆಳವಣಿಗೆ  

ದೇವೇಂದ್ರನ ಬಾಹುಗಳೇ ತೊಟ್ಟಿಲಾಗಿ ಈತನು ಬೆಳೆದನೋ ಎಂಬಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಆತನು ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಪಾರಂಗತನಾದನು. ಕಾಲಿಗೆ ಇನ್ನು ಗೆಜ್ಜೆ ಕಟ್ಟುವ ಮುನ್ನವೇ (ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ) ಶತ್ರುಗಳ ರಕ್ತದ ಕಡಲಿನಲ್ಲಿ ಜಿಗುಣೆಯಂತೆ ಬೆಳೆದು ವೈರಿಗಳನ್ನು ಧೂಳೀಪಟ ಮಾಡಿದನು.

​ಪದ್ಯ ೫೦: ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ (ಚಾಗ) ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ (ಬೀರ) ಅಪ್ರತಿಮ ನಾಗಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅರಿಕೇಸರಿಗೆ 'ಗುಣಾರ್ಣವ' (ಗುಣಗಳ ಸಮುದ್ರ) ಎಂಬ ಬಿರುದಿತ್ತು.

ಪದ್ಯ ೫೧: ​ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ: 

ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಅರಿಕೇಸರಿಯ ಅಭೇದ 

​ಇಲ್ಲಿ ಪಂಪನು ತಾನು ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹತ್ತರವಾದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ:

​"...ವೈರಿನರೇಂದ್ರೋದ್ಧಾಮ ದರ್ಷೋದ್ದಳನ ಘಟನನಂ ನಾಯಕಂ ಮಾಡಿ, ಸಂದರ್ಜುನನೊಳ್ ಪೋಲಿ ಈ ಕಥಾಭಿತ್ತಿಯನನುನಯದಿಂ ಪೇಲೆಂದೆತ್ತಿಕೊಂಡೆ!"

​ಯಾವ ಅರಿಕೇಸರಿಯು ಶತ್ರುರಾಜರ ಗರ್ವಭಂಗ ಮಾಡಿದನೋ, ಅಂತಹ ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯದಾತ ಅರಿಕೇಸರಿಯನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥಾನಾಯಕನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ (ಅಭೇದ ಕಲ್ಪಿಸಿ), ಈ ಕಾವ್ಯದ ಬಿತ್ತಿಯನ್ನು (ಗೋಡೆಯನ್ನು) ಕಟ್ಟುತ್ತಿರುವೆನು ಎಂದು ಪಂಪನು ಸಾರುತ್ತಾನೆ.

​ಪದ್ಯ ೫೨ - ೫೫: ಕುರುಜಾಂಗಣ ದೇಶದ ಸುಂದರ ವರ್ಣನೆ 

​ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥೆ ನಡೆಯುವ ಕುರುಜಾಂಗಣ ದೇಶ (ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಪರಿಸರ) ಎಷ್ಟು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದರ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿದೆ:

​ಪದ್ಯ ೫೨: ಸಮೃದ್ಧಿ

ಆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಗಳು ಜುಳುಜುಳು ಹರಿಯುತ್ತಿವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ನೇಯ್ದಿಲು ಹೂಗಳು ಅರಳಿವೆ. ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಿಳಿಗಳು ಹಿಂಡುಹಿಂಡಾಗಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿವೆ. ಹಸಿರು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಲಗಳು ನೆಗೆದಾಡುತ್ತಿವೆ.

(ಪದ್ಯ ೫೩): ​ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ  

ತೆಂಗಿನ ಮರಗಳು, ಅಡಿಕೆ ತೋಟಗಳು, ಸುಂದರ ನಂದನವನಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಜೇಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ದುಂಬಿಗಳ ಸಮೂಹವು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆ ದೇಶದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳ ತಲೆಗೂದಲಿನ ಅಲಂಕಾರದಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿಸಿವೆ.

ಪದ್ಯ ೫೪:​ ಕಾಡು ಮತ್ತು ನಾಡಿನ ಸೊಬಗು ಕಾಡುಗಳು ಮದ್ದಾನೆಗಳನ್ನು ಸಾಕಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನಾಡಿನ ಗದ್ದೆಗಳು ಸುವಾಸನೆಯುಳ್ಳ ಭತ್ತವನ್ನು (ನವಗಂಧ ಶಾಳಿ) ಬೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ವಿರಹಿಗಳಿಗೆ ಈ ದೇಶದ ನಂದನವನಗಳು ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣದಂತೆ ಇವೆ.

 

(ಮುಂದುವರೆಯುವುದು)

ವಿಶೇಷ ಸೂಚನೆ: ಇದೇ ರೀತಿಯ ಉಚಿತ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೋಟ್ಸ್, ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು ಮತ್ತು ದಿನನಿತ್ಯದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಅಪ್ಡೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ವಾಟ್ಸಾಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಲು ನಮ್ಮ ಅಧಿಕೃತ ವಾಟ್ಸಾಪ್ ಚಾನೆಲ್ ಅನ್ನು ಇಂದೇ ಫಾಲೋ ಮಾಡಿ:

ಲಿಂಕ್ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ ಚಾನೆಲ್ ಸೇರಿ:

https://whatsapp.com/channel/0029VbDKvq87tkj9v0bkoO1W