ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ: ಉಗಮ, ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ
ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ‘ಷಟ್ಪದಿ’ಛಂದಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ. ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯದ ಕ್ಲಿಷ್ಟತೆ ಹಾಗೂ ವಿದ್ವತ್ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದ ಬೇಸತ್ತಿದ್ದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಾಡಬಹುದಾದ ಷಟ್ಪದಿಗಳು ಹೊಸ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದವು. ಆರು ಸಾಲುಗಳ ಈ ಪದ್ಯರಚನೆ ಕನ್ನಡದ ದೇಶೀ ಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಮುಕುಟ ಮಣಿಯಾಗಿದೆ.
ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಗಮ, ಅದರ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾಗೂ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕುರಿತ ಸುದೀರ್ಘ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಲೇಖನ ಇಲ್ಲಿದೆ:
ಷಟ್ಪದಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಉಗಮ
‘ಷಟ್ಪದಿ’ ಎಂದರೆ ಆರು ಪಾದಗಳು (ಸಾಲುಗಳು) ಉಳ್ಳ ಪದ್ಯ ಎಂದರ್ಥ. ಇದು ಮಾತ್ರಾ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಲಕ್ಷಣ ಹೀಗಿದೆ:
೧, ೨, ೪ ಮತ್ತು ೫ನೆಯ ಸಾಲುಗಳು ಸಮನಾಗಿದ್ದು, ನಿಗದಿತ ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.
೩ ಮತ್ತು ೬ನೆಯ ಸಾಲುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಮನಾಗಿದ್ದು, ಮೊದಲಿನ ಸಾಲುಗಳಿಗಿಂತ ದೀರ್ಘವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕವಾಗಿ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಉಗಮದ ಇತಿಹಾಸ:
ಷಟ್ಪದಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ನಮಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ (೯ನೇ ಶತಮಾನ) ಮತ್ತು ಪಂಪನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲೊಂದು ಇಲ್ಲೊಂದು ಪದ್ಯಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಜಯಕೀರ್ತಿಯ 'ಛಂದೋನುಶಾಸನ'ದಲ್ಲಿ ಇದರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಆದರೆ, ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಬಿಡಿ ಪದ್ಯದ ಸಾಲಿನಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ, ಇಡೀ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನೇ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಬಹುದೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಕೀರ್ತಿ **೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಘವಾಂಕನಿಗೆ** ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ರಾಘವಾಂಕನನ್ನು ‘ಷಟ್ಪದಿ ಬ್ರಹ್ಮ’ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
೨. ಷಟ್ಪದಿಯ ಆರು ಪ್ರಕಾರಗಳು
ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಆರು ರೀತಿಯ ಷಟ್ಪದಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಮಾತ್ರೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ:
1. ಶರ ಷಟ್ಪದಿ: ೪ ಮಾತ್ರೆ ಗಣಗಳ ಈ ಷಟ್ಪದಿ ವೇಗ ಹಾಗೂ ಚುರುಕಾದ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ಸೂಕ್ತ.
2. ಕುಸುಮ ಷಟ್ಪದಿ: (೫ ಮಾತ್ರೆ ಗಣಗಳ ಈ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಲಲಿತವಾದ ವರ್ಣನೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
3. ಭೋಗ ಷಟ್ಪದಿ: ೩ ಮಾತ್ರೆ ಗಣಗಳ ಭೋಗ ಷಟ್ಪದಿ ಸರಳ ಹಾಗೂ ಗೇಯಪ್ರಧಾನವಾದದ್ದು.
4. ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ: ೩ ಮತ್ತು ೪ ಮಾತ್ರೆ ಮಿಶ್ರ ಗಣಗಳ ಈ ಷಟ್ಪದಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಷಟ್ಪದಿ. ಕಥನ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿರಸದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಇದು ಸಿದ್ದಹಸ್ತ.
5. ಪರಿವರ್ಧಿನಿ ಷಟ್ಪದಿ: ೪ ಮಾತ್ರೆ ಗಣಗಳ, ಭಿನ್ನ ವಿನ್ಯಾಸದ ಈ ಷಟ್ಪದಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ನಾದ ಹೊಂದಿದೆ.
6. ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ: ೫ ಮಾತ್ರೆ ಗಣಗಳ ವಾರ್ಧಕ ಗಂಭೀರತೆ, ಪ್ರೌಢಿಮೆ ಮತ್ತು ವೀರರಸದ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದದ್ದು.
೩. ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆ
ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು:
ಅ) ಆರಂಭಿಕ ಕಾಲ (ರಾಘವಾಂಕನ ಯುಗ):
ರಾಘವಾಂಕನು ತನ್ನ ‘ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ’ವನ್ನು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹೊಸ ಕ್ರಾಂತಿ ಮಾಡಿದನು. ಸತ್ಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುವ ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಷಟ್ಪದಿಯು ನಾಟಕೀಯ ಗುಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇವನವೇ ಆದ ‘ಸಿದ್ದರಾಮ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ’ ಹಾಗೂ ಸೋಮನಾಥ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಕಾವ್ಯಗಳು ದೇಶಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ತಾಕತ್ತನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದವು.
ಆ) ವಿಕಾಸದ ಕಾಲ (ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವಧಿ):
೧೫ ಮತ್ತು ೧೬ನೇ ಶತಮಾನಗಳು ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುವರ್ಣ ಯುಗ ಎನ್ನಬಹುದು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಷಟ್ಪದಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಶಿಖರಕ್ಕೇರಿತು.
ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ (ಗದುಗಿನ ನಾರಾಯಣಪ್ಪ: ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕದ ದ್ರುವತಾರೆ. ಇವನ **‘ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ’ (ಗದುಗಿನ ಭಾರತ) ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಬಳಸಿದ ರೀತಿ ಅದ್ಭುತ. ಭಕ್ತಿ, ವೀರ, ರೌದ್ರ ರಸಗಳನ್ನು ಆತ ಈ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆವಾಹಿಸಿದ ರೀತಿ ಅನನ್ಯ. "ವೀರ ನಾರಾಯಣನೆ ಕವಿ, ಲಿಪಿಕಾರ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ" ಎನ್ನುತ್ತಾ ಆತ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ರೂಪಕಗಳು ಮತ್ತು ಷಟ್ಪದಿಯ ನಾದ ಇಂದಿಗೂ ಕನ್ನಡಿಗರ ನಾಲಿಗೆಯ ಮೇಲಿವೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ: ಇವನ ‘ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ’ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀಶನನ್ನು ‘ಉಪಮಾಲೋಲ’ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಗೆ ಇವನು ನೀಡಿದ ಲಾಲಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾದಮಾಧುರ್ಯ ಅತ್ಯುನ್ನತವಾದದ್ದು.
ಚಾಮರಸ: ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಜೀವನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ‘ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ’ಯನ್ನು ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದನು.
ಇ) ನಂತರದ ಕಾಲ ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ ಯುಗ:
ವಿಜಯನಗರದ ಪತನದ ನಂತರವೂ ತೊರವೆ ನಾರಾಯಣ ಕವಿಯ ‘ತೊರವೆ ರಾಮಾಯಣ’, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಪಂಡಿತನ ‘ಚೆನ್ನಬಸವ ಪುರಾಣ’ ಮುಂತಾದ ಕೃತಿಗಳು ಷಟ್ಪದಿಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದವು. ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀ, ಕುವೆಂಪು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಭಾವಗೀತೆ ಹಾಗೂ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಷಟ್ಪದಿಯ ಲಯವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
೪. ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮಹತ್ವ
ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೇವಲ ಒಂದು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದೊಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಂದೋಲನವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬಹುದು:
ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವೀಕರಣ: ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯಗಳು ರಾಜಾಶ್ರಯದಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ಪಂಡಿತರ ಸಭೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಷಟ್ಪದಿ ಕಾವ್ಯಗಳು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ, ಸಾಹಿತ್ಯವು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಗುರುಮನೆಗೆ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಜಗಲಿಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿತು.
ಗೇಯತೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ ಸುಖ: ಷಟ್ಪದಿಗಳು ಹಾಡಲು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾದವುಗಳು. ಗಮಕ ಕಲೆ (ಕಾವ್ಯ ವಾಚನ) ಬೆಳೆಯಲು ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ಭಾರತ ಮತ್ತು ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಗಮಕಿಗಳು ವಾಚನ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
ರಸಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾಧ್ಯಮ: ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾಮಿನಿಯಲ್ಲಿ ರೌದ್ರ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟರೆ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ ವಾರ್ಧಕದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ ಮತ್ತು ಕರುಣ ರಸವನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸಿದನು. ಕಥೆಯನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಸಲು ಷಟ್ಪದಿಯ ಮೂರು ಮತ್ತು ಆರನೇ ಸಾಲುಗಳು ಲಿಂಕ್‌ಗಳಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಾಹಕ: ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳಾದ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಹಾಗೂ ಶಿವಶರಣರ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಜನಮನದಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚೊತ್ತುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಕನ್ನಡ ಸಮಾಜದ ನೈತಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಇದು ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತು.
ಉಪಸಂಹಾರ
ಸಾರಾಂಶವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ದೇಶೀ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ರಾಘವಾಂಕನಿಂದ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆದು, ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ-ಲಕ್ಷ್ಮೀಶರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮರವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಷಟ್ಪದಿ ಛಂದಸ್ಸು, ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾಧುರ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲೇ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಭಾಷೆಯ ಗಡಿಕಟ್ಟನ್ನು ಮೀರಿ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಹೃದಯವನ್ನು ಗೆದ್ದ ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಸುವರ್ಣ ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ವಿಡಿಯೋ ನೋಡಲು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ
ಕಾಮೆಂಟ್‌ಗಳಿಲ್ಲ:
ಕಾಮೆಂಟ್‌ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿ